Zakładki:
— O JĘZYKACH —
Anarâškielâ
Bosanski
Čeština
Dansk
Eesti
English
Føroyskt
Français
Frasch
Frysk
Gaeilge
Hrvatski
Íslenska
Julevsáme
Kalaallisut
Kaszëbsczi
Latviešu
Lietuvių
Magyar
Malti
Nederlands
Norrœna
Norsk
Polski
Română
Sámegiella
Sää´mǩiõll
Slovenčina
Suomi
Svenska
Türkçe
Åarjelsaemie
Македонски
Русский
Српски
Հայերեն
اردو
العربية
हिन्दी
日本語
ქართული

Kontakt z autorem
sobota, 22 grudnia 2007
Wykładniki osobowe w czasowniku gruzińskim — zarys zagadnienia
Język gruziński generalnie klasyfikuje się jako język aglutynacyjny, choć z pewnością nie jest on typowym przykładem. Czasownik gruziński charakteryzuje się niezwykle złożoną odmianą, która posiada zarówno elementy aglutynacyjne, jak i fleksyjne. Dziś postaram się przedstawić podstawowy mechanizm gruzińskiej odmiany przez osoby. Posłużę się odmianą regularnego czasownika pierwszej koniugacji წერა c’era ‘pisać’ (temat -წერ- -c’er-) w czasie teraźniejszym.

Podstawową cechą koniugacji gruzińskiej jest odmiana pod trzema kątami; podmiotu, dopełnienia bliższego oraz dopełnienia dalszego. Oznacza to, że polskie zdanie „ja daję mu to” może zostać oddane po gruzińsku jedną formą czasownikową. Każda z osób posiada sztywno przypisane do danej koniugacji wykładniki osobowe poza końcówką podmiotową dla trzeciej osoby, która zmienia się w zależności od czasu. Język gruziński nie wprowadza podziału na rodzaje. Oto podstawowe wykładniki osobowe, tj. takie, dla których dopełnieniem bliższym jest trzecia osoba (albo liczby pojedynczej, albo mnogiej):

ვწერ vc’er ‘ja piszę to, je’ (ვ-…-ø)
წერ
c’er ‘ty piszesz to, je’ (ø-…-ø)
წერს c’ers ‘on pisze to, je’ (ø-…-ს)
ვწერთ vc’ert ‘my piszemy to, je’ (ვ-…-თ)
წერთ c’ert ‘wy piszecie to, je’ (ø-…-თ)
წერენ c’eren ‘oni piszą to, je’ (ø-…-ენ)

Można wyraźnie zaobserwować, że wykładnikiem podmiotu w pierwszej osobie jest prefiks ვ- v-, wykładnikiem drugiej osoby jest afiks zerowy, wykładnikiem liczby mnogiej jest natomiast sufiks -თ -t. Trzecia osoba przyłącza końcówki o charakterze fleksyjnym; należy je łączyć z czasem teraźniejszym.

Chcąc wyrazić dopełnienie bliższe dla innych osób niż trzecia, należy posłużyć się drugim zestawem afiksów. Oto odmiana w odniesieniu do dopełnienia bliższego z podmiotem w trzeciej osobie liczby pojedynczej:

მწერს mc’ers ‘on pisze mnie’ (მ-…-ø)
გწერgc’ers ‘on pisze ciebie’ (გ-…-ø)
წერს c’ers ‘on pisze jego, to’ (ø-…-ø)
გვწერს gvc’ers ‘on pisze nas’ (გვ-…-ø)
გწერთ gc’ert ‘on pisze was’ (გ-…-თ)
წერს c’ers ‘on pisze ich, je’ (ø-…-ø)

W przykadku kolizji wykładników, wykładniki dopełnienia przyłączane są kosztem wykładników podmiotu; przykładowo:

‘ja piszę ciebie’ გ + ვ + წერ = გწერ g + v + c’er = gc’er
‘wy piszecie go’ ø + წერ + ს + თ = წერთ ø + c’er + s + t = c’ert

Wyjątkiem jest końcówka podmiotowa trzeciej osoby liczby mnogiej -en, która pojawia się we wszystkich sytuacjach dopełnieniowych:

‘oni piszą was’ გ + ø + წერ + ენ + თ = გწერენ g + ø + c’er + en + t = gc’eren

Niektóre formy powtarzają się, dlatego uzgadniając czasownik do podmiotu i dopełnienia bliższego przy dwudziestu ośmiu znaczeniach napotykamy tylko osiemnaście różnych form czasownikowych. Pełen wykaz afiksów znajdą państwo w tym dokumencie: Wykładniki osobowe dla pierwszej koniugacji w czasie teraźniejszym.

Ostatnim, choć ważkim problemem jest uzgadnianie czasownika do dopełniania dalszego. Wykładniki pozostają identyczne jak przy dopełnieniu bliższym, jedyna różnica pojawia się w dopełnieniu dalszym dla trzeciej osoby (obu liczb) z podmiotem w trzeciej osobie liczby pojedynczej, tj. „on pisze mu” i „on pisze im”. Pozostałe formy są identyczne z formami dopełnienia bliższego. Wykładnik dopełnienia dalszego we wspomnianym przypadku zależy od następującej po nim litery. Oto wykaz sufiksów:

ჰ- h- dla spółgłosek ბ b, ფ p, პ p’, გ g, k, კ k’, ყ q’
ს- s- dla spółgłosek დ d, თ t, ტ t’, ძ ʒ, ც c, წ c’, ჯ ǯ, ჩ č, ჭ č’
ø- wykładnik zerowy dla samogłosek oraz pozostałych spółgłosek

Zatem:

წერს c’ers ‘on pisze to, je’
სწერს sc’ers ‘on pisze to mu, im’

Należy pamiętać także, że za pomocą wymienionych afiksów nie można utworzyć strony zwrotnej typu ‘ja piszę się’ — w języku gruzińskim stronę zwrotną oddają najczęściej czasowniki drugiej koniugacji, które niestety odmieniają się już odmiennie. Podstawowe mechanizmy pozostają jednak te same.

Trzeba dodać, że niestety w języku mówionym wykładnik dopełnienia dalszego jest w stanie zaniku. We współczesnym języku pisanym wykładnik ჰ- h- spotyka się jeszcze względnie często, choć ს- s- zdecydowanie traci na popularności.

P.S. Przepraszam czytelników za średnio trafione przykłady typu my piszemy was; czasownik był mi potrzebny do pokazania mechanizmu uzgadniania dopełnienia dalszego, większość czasowników przyjmuje wówczas sufiks zerowy.


Za:
H. Vogt: Grammaire de la langue géorgienne. Oslo, 1971.
L. Abuladze, A. Ludden: Lehrbuch der georgischen Sprache. Hamburg, 2006.
Н. Натадзе: Самоучитель грузинского языка. Тбилиси, 2001.