Zakładki:
— O JĘZYKACH —
Anarâškielâ
Bosanski
Čeština
Dansk
Eesti
English
Føroyskt
Français
Frasch
Frysk
Gaeilge
Hrvatski
Íslenska
Julevsáme
Kalaallisut
Kaszëbsczi
Latviešu
Lietuvių
Magyar
Malti
Nederlands
Norrœna
Norsk
Polski
Română
Sámegiella
Sää´mǩiõll
Slovenčina
Suomi
Svenska
Türkçe
Åarjelsaemie
Македонски
Русский
Српски
Հայերեն
اردو
العربية
हिन्दी
日本語
ქართული

Kontakt z autorem
wtorek, 18 grudnia 2007
Zmiana alfabetu w języku azerskim, jej przebieg i skutki

W samym tylko wieku XX doszło do trzech zmian alfabetu dla języka azerskiego; na początku wieku z arabskiego na łacinkę, następnie z łacinki na cyrylicę oraz pod koniec wieku znów z cyrylicy na łacinkę. Dzisiaj chciałbym przyjrzeć się wydarzeniom po 1991 r., kiedy to Azerbejdżan odzyskał niepodległość i dzięki wysiłkom prezydenta Əbülfəza Elçibəya oficjalnie przywrócono alfabet łaciński.

Oryginalny alfabet łaciński dla azerskiego zawierał kilka liter niespotykanych już w żadnych innych językach, dlatego postanowiono zmodyfikować go trochę na potrzeby nowych czasów. Głównym zamierzeniem była pełna korespondencja z alfabetem cyrylickim; jeden znak nowego alfabetu odpowiada jednemu znakowi starego alfabetu. Kolejną istotną cechą miało być wyraźne podobieństwo do pozostałych alfabetów używanych dla języków tureckich (uważa się nawet, że za czasów ZSRR celowo modyfikowano alfabety tak, aby narodom tureckim trudniej było odczuć przynależność do swojej grupy). Oparto się przede wszystkim na alfabecie tureckim. Oto pełen alfabet turecki, z którego wszystkie litery zostały przeniesione do alfabetu azerskiego:

A B C Ç D E F G Ğ H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z

Następnie dodano litery X i Q dla fonemów [x] i [g] (w języku azerskim G wymawia się jako [gʲ]) występujące w pierwotnej wersji alfabetu. W obecnej kolejności alfabetycznej występują odpowiednio po H i K. Na bardzo krótko w użyciu pozostał apostrof używany w arabskich zapożyczeniach z literą ع. Ostatnim problemem okazało się zapisywanie najczęstszego fonemu języka azerskiego, a mianowicie [æ]. Pierwotnie zasugerowano się alfabetem tatarskim i postanowiono zapisywać głoskę literą Ä. W codziennej praktyce litera okazała się niestety niezwykle uciążliwa ze względu na częstotliwość występowania i konieczność stawiania mnóstwa kropek (mäktäbdä ‘w szkole’). Dlatego postanowiono zastąpić ją literą Ə, która występowała zarówno oryginalnym alfabecie łacińskim jak i w azerskiej cyrylicy. Wszyscy Azerowie byli do niej przyzwyczajeni oraz czuli dumę z tego, że ich alfabet będzie jedyny w swoim rodzaju, jako że litera nie była wówczas używana przez żaden język zapisywany alfabetem łacińskim. Decyzję przyjęto zatem z entuzjazmem. Prawdziwe problemy miały nastąpić dopiero potem.

Szybko okazało się, że stworzenie zupełnie nowej litery nie jest sprawą tak prostą, jak mogłoby się wydawać. Jako iż żaden język nie używał tej litery, nie istniały żadne gotowe czcionki. To samo dotyczy kodowania. Przez pierwsze lata używania nowego alfabetu litera bywała zastępowana w druku najróżniejszymi symbolami… ku udręce Azerów. W nowym alfabecie nie ukazywały się żadne książki, niemal wszystkie gazety kontynuowały użycie cyrylicy.

W 2003 r. zakończono okres przejściowy i od tamtej pory w użyciu jest jedynie alfabet łaciński… przynajmniej w teorii. Chociaż udało się pokonać problemy techniczne i pojawiły się szeroko dostępne czcionki z literą Ə, wiele gazet i książek wciąż jest drukowanych cyrylicą. Często nagłówki gazet pisane są łacinką, a reszta artykułu — starym alfabetem. Powolna zmiana alfabetu stanowi poważny problem dla najmłodszego pokolenia wychowanego na alfabecie łacińskim; ilość książek, które mogą przeczytać, jest znikoma, a dawne biblioteki stały się jedynie pomnikami minionej epoki. Z drugiej strony alfabet łaciński w zupełności wyparł cyrylicę w internecie oraz w mediach, co sprawia, że starsi ludzie, którzy mają trudności z nauczeniem się nowego alfabetu, czują się wykluczeni z głównego obiegu informacji.

Pomimo licznych problemów zmianę alfabetu ocenia się w większości pozytywnie. Zwraca się uwagę na większy estetyzm i funkcjonalność (w kontekście nauki zachodnich języków), „światowość”. Język azerski w ciągu tych niewielu lat po odzyskaniu niepodległości zwiększył swój prestiż do tego stopnia, że nawet azerscy Rosjanie zaczynają się go uczyć. Do niszy zeszły rosyjskojęzyczne media, recepty wydawane są po azersku, po azersku widnieją nazwy ulic, azerski jest głównym językiem zarówno kultury jak i prywatnych konwersacji. Ponadto znikł azerski kompleks niższości wobec Gruzji i Armenii, które używają własnych alfabetów. Można powiedzieć, że rokowania wobec azerskiego są obecnie więcej niż dobre.


Za:
Azerbaijan International. B. Blair: The New Azerbaijani Alphabet. The Upside-Down ‘e’ (An Editor’s Nightmare)
Azerbaijan International. T. Bayatly: Alphabet Transitions. The Latin Script: A Chronology. Symbol of A New Azerbaijan
Azerbaijan International.
Language Shifts. Gamburger Becomes Hamburger
Azerbaijan International. On the Street: Viewpoints About Alphabet Transition
Wikipedia. Azerbaijani alphabet