Zakładki:
— O JĘZYKACH —
Anarâškielâ
Bosanski
Čeština
Dansk
Eesti
English
Føroyskt
Français
Frasch
Frysk
Gaeilge
Hrvatski
Íslenska
Julevsáme
Kalaallisut
Kaszëbsczi
Latviešu
Lietuvių
Magyar
Malti
Nederlands
Norrœna
Norsk
Polski
Română
Sámegiella
Sää´mǩiõll
Slovenčina
Suomi
Svenska
Türkçe
Åarjelsaemie
Македонски
Русский
Српски
Հայերեն
اردو
العربية
हिन्दी
日本語
ქართული

Kontakt z autorem
sobota, 10 czerwca 2006
Tryb łączący w języku szwedzkim
Tryb łączący spotykało się najczęściej w zdaniach podrzędnych wyrażających coś, co hipotetycznie mogłoby się zdarzyć. Jak i w innych językach germańskich, tryb łączący przejął funkcje trybu życzącego, którego celem było z kolei wyrażenie życzenia, pośredniej prośby lub mniemania w zdaniu nadrzędnym. W dzisiejszym szwedzkim spotyka się już tylko to drugie zastosowanie; w większości w starych, utartych frazach.

Większość szwedzkich czasowników kończy się na -a. Aby utworzyć od nich czas teraźniejszy trybu łączącego, należy zamienić ją na -e. Końcówka ta odnosi się tylko do trzeciej osoby liczby pojedynczej — pozostałe formy są identyczne z trybem oznajmującym. Reguła nie dotyczy czasowników kończących się na inną samogłoskę. Jest także kilka wyjątków.

att leva (żyć) — leve
att vara (być) — vare
att komma (przyjść) — komme
att ske (dziać się) — ske
att tro (wierzyć) — tro

Wyjątki:
att gå (iść) — gånge
att stå (stać) — stånde

Przykłady użycia:
Leve han! Niech żyje!
Gud give att det g
år väl! Da Bóg, żeby szło dobrze!
Frid vare med eder! Pokój z wami!
Ske din vilja! Niech się dzieje wola twoja!

Czas przeszły trybu łączącego posiada oddzielne formy jedynie dla czasowników mocnych. Tworzy się je poprzez dodanie końcówki -e do tematu liczby mnogiej czasu przeszłego trybu oznajmującego (przypominam, że jest to oczywiście forma archaiczna, nieproduktywna we współczesnym języku szwedzkim). Czas przeszły trybu łączącego spotykało się głównie w zdaniach warunkowych (obecnie zamiast niego stosuje się czas przeszły trybu oznajmującego).

att vara (być) — voro — vore
att f
å (dostać) — fingo — finge
att g
å (iść) — gingo — ginge
att be (prosić) — b
ådo — både
att ge/giva (dać) — g
åvo — gåve

Przykłady użycia:
Om jag vore i ditt ställe, skulle jag göra det. Gdybym był na twoim miejscu, zrobiłbym to.
Om du finge välja, vilket skulle du ta? Gdybyś miał wybierać, które byś wybrał?
Det ginge nog. To dałoby się zrobić.
Jag önskar att det aldrig bleve krig. Pragnę, aby nigdy nie było wojny.

Obecnie tryb życzący wyraża się głównie przez konstrukcję /måtte + bezokolicznik (bez wyznacznika att):

M
å/Måtte det gå dig väl. Oby ci się dobrze działo.
M
å han leva uti hundrade år! Niechaj żyje sto lat!

W dzisiejszych czasach jedyną w miarę często używaną formą trybu łączącego jest vore w zdaniach warunkowych, wymiennie z formą trybu oznajmującego var. Zainteresowanym polecam słownik języka szwedzkiego z 1889 roku, który podaje pełną odmianę czasowników z włączeniem trybu łączącego, liczby mnogiej czasu teraźniejszego (z końcówką -n dla drugiej osoby) i przeszłego w trybie oznajmującym oraz dawno zapomniane formy oboczne (np. statt! zamiast st
å! w trybie rozkazującym dla czasownika att stå). Odnośnik znajdą państwo w linkach.


Za:
A. Szulc: Gramatyka dydaktyczna języka szwedzkiego. Kraków, 1992.
O. Thorell: Svensk Grammatik. Stockholm, 1973.
http://sv.wikipedia.org/wiki/Konjunktiv
środa, 07 czerwca 2006
Archaiczne i literackie formy czasownikowe w języku szwedzkim
Jak niektórym z czytelników wiadomo, autor bloga w wolnych chwilach tłumaczy wiersze szwedzkiej poetki Karin Boye. Ostatnio w jednym z wierszy autor zetknął się z burzącymi jego świat konstrukacjami gramatycznymi, co zaowocowało kolejnym prześledzeniem gramatyk i sporządzeniu kilku notatek na temat osobliwości czasownika szwedzkiego.

W chwili obecnej, czasowniki szwedzkie nie odmieniają się przez osoby, co nie oznacza jednak, że kiedyś tego nie robiły. Idealną paralelą sytuacji panującej w języku szwedzkim jeszcze przed stu laty jest współczesny język farerski. Ale po kolei.

Czasowniki szwedzkie, w wielkim uproszczeniu, tworzą formę czasu teraźniejszego przez dodanie końcówki -r do tematu. Tak więc:

att kalla — jag kallar
att resa — jag reser
att bo — jag bor

Jakiś czas temu istniało jednak zróżnicowanie na liczby; formy liczby pojedynczej różniły się od form liczby mnogiej. A były one w większości przypadków równe bezokolicznikowi (czyli przyjmowały końcówkę -a):

jag reser — vi resa
jag skriver — vi skriva

Analogiczną sytuację obserwujemy we współczesnym języku farerskim, który wprawdzie różnicuje czasowniki pod kątem osoby w liczbie pojedynczej, ale nie robi już tego w liczbie mnogiej:

AT SKRIVA
eg skrivi      
vit skriva
tú skrivar     
tit skriva
hann skrivar   
teir skriva

Na tej samej zasadzie porównajmy archaiczną odmianę szwedzkiego czasownika „być” att vara z farerskim at vera:

ATT VARA                        AT VERA
jag är          vi äro          eg eri          vit eru
du är           ni äro          tú ert          tit eru
han är          de äro          hann er         teir eru

Przy okazji: szwedzki zaimek ni miał dawniej postać I; forma ni powstała od zlepienia się jeszcze bardziej archaicznej końcówki -n z zaimkiem I, tj. haven Ihave ni. Wracając do czasowników, to dlatego właśnie w wierszu Karin Boye pt. „Moln” odnajdujemy sformułowanie
höga toppar (…) resa sig zamiast poprawnego dziś gramatycznie reser sig. Jest to stylizacja literacka.

Podobne nieregularności notujemy w czasie przeszłym czasowników mocnych; czasowniki w liczbie mnogiej przyłączają końcówkę -o z częstymi alternacjami samogłoski rdzennej oraz tematu. Poniżej przykłady (kursywą zaznaczyłem odpowiedniki farerskie):

att vara — jag var — vi voro — vit vóru
att bliva — jag blev — vi blevo — vit blivu
att komma — jag kom — vi kommo — vit komu
att stjäla — jag stal — vi stulo (częsta oboczność A:U) — vit stjólu
att ge/giva — jag gav — vi gåvo (nieregularna oboczność A:Å) — vit góvu
att få — jag fick — vi fingo — vit fingu
att gå — jag gick — vi gingo — vit gingu

Oprócz tego zwracam uwagę na fascynującą formę vare, która jest formą trybu łączącego dla czasu teraźniejszego (obu liczb) czasownika att vara. Do dzisiaj zachowała się tylko
w kilku skostniałych konstrukcjach forma czasu przeszłego vore. Póki co jednak, tryb łączący w języku szwedzkim to już temat na następny wpis.


Za:
R. J. McClean: Teach Yourself Swedish. London, 1947.
A. Szulc: Gramatyka dydaktyczna języka szwedzkiego. Kraków, 1992.
O. Thorell: Svensk grammatik. Stockholm, 1973.