Zakładki:
— O JĘZYKACH —
Anarâškielâ
Bosanski
Čeština
Dansk
Eesti
English
Føroyskt
Français
Frasch
Frysk
Gaeilge
Hrvatski
Íslenska
Julevsáme
Kalaallisut
Kaszëbsczi
Latviešu
Lietuvių
Magyar
Malti
Nederlands
Norrœna
Norsk
Polski
Română
Sámegiella
Sää´mǩiõll
Slovenčina
Suomi
Svenska
Türkçe
Åarjelsaemie
Македонски
Русский
Српски
Հայերեն
اردو
العربية
हिन्दी
日本語
ქართული

Kontakt z autorem
środa, 21 czerwca 2006
The virile plural endings in Polish
The virile gender is what we call masculine personal nouns in Polish. Although in singular one can distinguish three genders (masculine, feminine and neuter), the opposition of genders in Plural is simply virile — non-virile.

Polish virile nouns have a plenty of endings in plural, which is definitely, to some degree, motivated by various historical reasons. Nevertheless, their proper use nowadays is a challenge even for native-speakers, as the rules intersect and alternative nouns’ forms are allowed.

1. The -i ending
It is used among with stems ending in a hard consonant. It causes an alternation of the consonant, chiefly the palatalization:

chłop — chłopi (p : p’)
sąsiad — sąsiedzi (d : dź)
Włoch — Włosi (ch : ś)
anioł — anieli (ł : l)

2. The -y ending
It is used with nouns ending in K and G causing their alternation to C and DZ. It is also used after a hardened consonant C, mostly combined with an E in the ending -ec; this E is dropped in the inflection. The last consonant requiring the -y ending is R with the alternation to RZ.

Polak — Polacy (k : c)
Norweg — Norwedzy (g : dz)
Niemiec — Niemcy (e : ø)
aktor — aktorzy (r : rz)

3. The
-e ending
It is used with nouns ending in a soft or hardened consonant. Also the nouns ending in drop this ending and take -e with palatalization of the last consonant. The same happens with very few nationality nouns ending in -an.

lokaj — lokaje
nauczyciel — nauczyciele
towarzysz — towarzysze
lekarz — lekarze
Amerykanin — Amerykanie (n : ń)
chrześcijanin — chrześcijanie (n : ń)
Hiszpan — Hiszpanie (n : ń)
Cygan — Cyganie (n : ń)

4. The -owie ending
The most irregular of all the endings can be systematized only to some degree. The rules are as follow:
a) It occurs with nouns of kinship: syn — synowie, ojciec — ojcowie, wuj — wujowie, dziadek — dziadkowie (BUT: brat — bracia, siostrzeniec — siostrzeńcy).
b) It occurs with names and surnames: Nowak — Nowakowie, Jan — Janowie, Dominik — Dominikowie.
The ending can be also met with names of nationalities (Arab — Arabowie, Norweg — Norwegowie), titles and relations (minister — ministrowie, profesor — profesorowie, pan — panowie, król — królowie, generał — generałowie) and some other various nouns (uczeń — uczniowie, więzień — więźniowie, świadek — świadkowie).

The greatest illustration of variety and impossibility of clear systematisation of Polish virile endings are the double forms, where two endings are allowed.

Norweg — Norwedzy/Norwegowie
profesor — profesorzy/profesorowie


Za:
B. Bartnicka, H. Satkiewicz: Gramatyka języka polskiego. Warszawa, 1990.
O. E. Swan: Polish Grammar in a Nutshell. Pittsburgh, 2003.
18:43, qaanaaq87 , Polski
Link Komentarze (6) »
sobota, 10 czerwca 2006
Tryb łączący w języku szwedzkim
Tryb łączący spotykało się najczęściej w zdaniach podrzędnych wyrażających coś, co hipotetycznie mogłoby się zdarzyć. Jak i w innych językach germańskich, tryb łączący przejął funkcje trybu życzącego, którego celem było z kolei wyrażenie życzenia, pośredniej prośby lub mniemania w zdaniu nadrzędnym. W dzisiejszym szwedzkim spotyka się już tylko to drugie zastosowanie; w większości w starych, utartych frazach.

Większość szwedzkich czasowników kończy się na -a. Aby utworzyć od nich czas teraźniejszy trybu łączącego, należy zamienić ją na -e. Końcówka ta odnosi się tylko do trzeciej osoby liczby pojedynczej — pozostałe formy są identyczne z trybem oznajmującym. Reguła nie dotyczy czasowników kończących się na inną samogłoskę. Jest także kilka wyjątków.

att leva (żyć) — leve
att vara (być) — vare
att komma (przyjść) — komme
att ske (dziać się) — ske
att tro (wierzyć) — tro

Wyjątki:
att gå (iść) — gånge
att stå (stać) — stånde

Przykłady użycia:
Leve han! Niech żyje!
Gud give att det g
år väl! Da Bóg, żeby szło dobrze!
Frid vare med eder! Pokój z wami!
Ske din vilja! Niech się dzieje wola twoja!

Czas przeszły trybu łączącego posiada oddzielne formy jedynie dla czasowników mocnych. Tworzy się je poprzez dodanie końcówki -e do tematu liczby mnogiej czasu przeszłego trybu oznajmującego (przypominam, że jest to oczywiście forma archaiczna, nieproduktywna we współczesnym języku szwedzkim). Czas przeszły trybu łączącego spotykało się głównie w zdaniach warunkowych (obecnie zamiast niego stosuje się czas przeszły trybu oznajmującego).

att vara (być) — voro — vore
att f
å (dostać) — fingo — finge
att g
å (iść) — gingo — ginge
att be (prosić) — b
ådo — både
att ge/giva (dać) — g
åvo — gåve

Przykłady użycia:
Om jag vore i ditt ställe, skulle jag göra det. Gdybym był na twoim miejscu, zrobiłbym to.
Om du finge välja, vilket skulle du ta? Gdybyś miał wybierać, które byś wybrał?
Det ginge nog. To dałoby się zrobić.
Jag önskar att det aldrig bleve krig. Pragnę, aby nigdy nie było wojny.

Obecnie tryb życzący wyraża się głównie przez konstrukcję /måtte + bezokolicznik (bez wyznacznika att):

M
å/Måtte det gå dig väl. Oby ci się dobrze działo.
M
å han leva uti hundrade år! Niechaj żyje sto lat!

W dzisiejszych czasach jedyną w miarę często używaną formą trybu łączącego jest vore w zdaniach warunkowych, wymiennie z formą trybu oznajmującego var. Zainteresowanym polecam słownik języka szwedzkiego z 1889 roku, który podaje pełną odmianę czasowników z włączeniem trybu łączącego, liczby mnogiej czasu teraźniejszego (z końcówką -n dla drugiej osoby) i przeszłego w trybie oznajmującym oraz dawno zapomniane formy oboczne (np. statt! zamiast st
å! w trybie rozkazującym dla czasownika att stå). Odnośnik znajdą państwo w linkach.


Za:
A. Szulc: Gramatyka dydaktyczna języka szwedzkiego. Kraków, 1992.
O. Thorell: Svensk Grammatik. Stockholm, 1973.
http://sv.wikipedia.org/wiki/Konjunktiv
środa, 07 czerwca 2006
Archaiczne i literackie formy czasownikowe w języku szwedzkim
Jak niektórym z czytelników wiadomo, autor bloga w wolnych chwilach tłumaczy wiersze szwedzkiej poetki Karin Boye. Ostatnio w jednym z wierszy autor zetknął się z burzącymi jego świat konstrukacjami gramatycznymi, co zaowocowało kolejnym prześledzeniem gramatyk i sporządzeniu kilku notatek na temat osobliwości czasownika szwedzkiego.

W chwili obecnej, czasowniki szwedzkie nie odmieniają się przez osoby, co nie oznacza jednak, że kiedyś tego nie robiły. Idealną paralelą sytuacji panującej w języku szwedzkim jeszcze przed stu laty jest współczesny język farerski. Ale po kolei.

Czasowniki szwedzkie, w wielkim uproszczeniu, tworzą formę czasu teraźniejszego przez dodanie końcówki -r do tematu. Tak więc:

att kalla — jag kallar
att resa — jag reser
att bo — jag bor

Jakiś czas temu istniało jednak zróżnicowanie na liczby; formy liczby pojedynczej różniły się od form liczby mnogiej. A były one w większości przypadków równe bezokolicznikowi (czyli przyjmowały końcówkę -a):

jag reser — vi resa
jag skriver — vi skriva

Analogiczną sytuację obserwujemy we współczesnym języku farerskim, który wprawdzie różnicuje czasowniki pod kątem osoby w liczbie pojedynczej, ale nie robi już tego w liczbie mnogiej:

AT SKRIVA
eg skrivi      
vit skriva
tú skrivar     
tit skriva
hann skrivar   
teir skriva

Na tej samej zasadzie porównajmy archaiczną odmianę szwedzkiego czasownika „być” att vara z farerskim at vera:

ATT VARA                        AT VERA
jag är          vi äro          eg eri          vit eru
du är           ni äro          tú ert          tit eru
han är          de äro          hann er         teir eru

Przy okazji: szwedzki zaimek ni miał dawniej postać I; forma ni powstała od zlepienia się jeszcze bardziej archaicznej końcówki -n z zaimkiem I, tj. haven Ihave ni. Wracając do czasowników, to dlatego właśnie w wierszu Karin Boye pt. „Moln” odnajdujemy sformułowanie
höga toppar (…) resa sig zamiast poprawnego dziś gramatycznie reser sig. Jest to stylizacja literacka.

Podobne nieregularności notujemy w czasie przeszłym czasowników mocnych; czasowniki w liczbie mnogiej przyłączają końcówkę -o z częstymi alternacjami samogłoski rdzennej oraz tematu. Poniżej przykłady (kursywą zaznaczyłem odpowiedniki farerskie):

att vara — jag var — vi voro — vit vóru
att bliva — jag blev — vi blevo — vit blivu
att komma — jag kom — vi kommo — vit komu
att stjäla — jag stal — vi stulo (częsta oboczność A:U) — vit stjólu
att ge/giva — jag gav — vi gåvo (nieregularna oboczność A:Å) — vit góvu
att få — jag fick — vi fingo — vit fingu
att gå — jag gick — vi gingo — vit gingu

Oprócz tego zwracam uwagę na fascynującą formę vare, która jest formą trybu łączącego dla czasu teraźniejszego (obu liczb) czasownika att vara. Do dzisiaj zachowała się tylko
w kilku skostniałych konstrukcjach forma czasu przeszłego vore. Póki co jednak, tryb łączący w języku szwedzkim to już temat na następny wpis.


Za:
R. J. McClean: Teach Yourself Swedish. London, 1947.
A. Szulc: Gramatyka dydaktyczna języka szwedzkiego. Kraków, 1992.
O. Thorell: Svensk grammatik. Stockholm, 1973.
wtorek, 06 czerwca 2006
Wołacz w języku łotewskim
Język łotewski należy do grupy języków bałtyckich. Oprócz języka litewskiego, jest jedynym żyjącym przedstawicielem tej grupy. Uczących się zachwyca regularną gramatyką i fonetyczną ortografią, a językoznawców — bliskimi związkami z językiem praindoeuropejskim. Dla pasjonatów załączam ponadto porównanie wybranego słownictwa łotewskiego z pierwszym znanym językiem pisanym: sumeryjskim.

Wołacz, a właściwie kategoria apelu rzeczownika, zachował się doskonale w języku łotewskim, zwłaszcza w rodzaju męskim, gdzie jego użycie w funkcji apostrofy jest obowiązkowe i bezdyskusyjne. Wołacz liczby mnogiej jest u wszystkich łotewskich rzeczowników tożsamy z mianownikiem. Dla liczby pojedynczej rodzaju męskiego tworzymy go poprzed odrzucenie ostatniej litery wyrazu, a więc:

zēns — zēn!
brālis — brāli!
ledus — ledu!

W rodzaju żeńskim, tradycyjne gramatyki podają, że użycie wołacza jest opcjonalne. Jest to tylko połowa prawdy, gdyż wołacz w rodzaju żeńskim można (ale nie trzeba) utworzyć tylko od trzech wyrazów: māsa (siostra), sieva (żona) i māte (matka). Tworzy się go tak samo jak w przypadku rodzaju męskiego; poprzez odrzucenie ostatniej litery wyrazu:

māsa — mās!
sieva — siev!
māte — māt!

Ponadto obowiązkowy wołacz dla rodzaju żeńskiego tworzy się dla zdrobnień kończących się na -iņa lub -īte, np.:

maizīte — maizīt!
māsiņa — māsiņ!
sieviņa — sieviņ!

Nie licząc zdrobnień, wołacz wszystkich rzeczowników żeńskich może być równy mianownikowi.


Za:
Ch. Moseley: Colloquial Latvian. London/New York, 1996.
http://home.unilang.org/main/forum/viewforum.php?f=26
http://www.liis.lv/latval/ekurss/galvena_morf.html