Zakładki:
— O JĘZYKACH —
Anarâškielâ
Bosanski
Čeština
Dansk
Eesti
English
Føroyskt
Français
Frasch
Frysk
Gaeilge
Hrvatski
Íslenska
Julevsáme
Kalaallisut
Kaszëbsczi
Latviešu
Lietuvių
Magyar
Malti
Nederlands
Norrœna
Norsk
Polski
Română
Sámegiella
Sää´mǩiõll
Slovenčina
Suomi
Svenska
Türkçe
Åarjelsaemie
Македонски
Русский
Српски
Հայերեն
اردو
العربية
हिन्दी
日本語
ქართული

Kontakt z autorem
sobota, 22 grudnia 2007
Wykładniki osobowe w czasowniku gruzińskim — zarys zagadnienia
Język gruziński generalnie klasyfikuje się jako język aglutynacyjny, choć z pewnością nie jest on typowym przykładem. Czasownik gruziński charakteryzuje się niezwykle złożoną odmianą, która posiada zarówno elementy aglutynacyjne, jak i fleksyjne. Dziś postaram się przedstawić podstawowy mechanizm gruzińskiej odmiany przez osoby. Posłużę się odmianą regularnego czasownika pierwszej koniugacji წერა c’era ‘pisać’ (temat -წერ- -c’er-) w czasie teraźniejszym.

Podstawową cechą koniugacji gruzińskiej jest odmiana pod trzema kątami; podmiotu, dopełnienia bliższego oraz dopełnienia dalszego. Oznacza to, że polskie zdanie „ja daję mu to” może zostać oddane po gruzińsku jedną formą czasownikową. Każda z osób posiada sztywno przypisane do danej koniugacji wykładniki osobowe poza końcówką podmiotową dla trzeciej osoby, która zmienia się w zależności od czasu. Język gruziński nie wprowadza podziału na rodzaje. Oto podstawowe wykładniki osobowe, tj. takie, dla których dopełnieniem bliższym jest trzecia osoba (albo liczby pojedynczej, albo mnogiej):

ვწერ vc’er ‘ja piszę to, je’ (ვ-…-ø)
წერ
c’er ‘ty piszesz to, je’ (ø-…-ø)
წერს c’ers ‘on pisze to, je’ (ø-…-ს)
ვწერთ vc’ert ‘my piszemy to, je’ (ვ-…-თ)
წერთ c’ert ‘wy piszecie to, je’ (ø-…-თ)
წერენ c’eren ‘oni piszą to, je’ (ø-…-ენ)

Można wyraźnie zaobserwować, że wykładnikiem podmiotu w pierwszej osobie jest prefiks ვ- v-, wykładnikiem drugiej osoby jest afiks zerowy, wykładnikiem liczby mnogiej jest natomiast sufiks -თ -t. Trzecia osoba przyłącza końcówki o charakterze fleksyjnym; należy je łączyć z czasem teraźniejszym.

Chcąc wyrazić dopełnienie bliższe dla innych osób niż trzecia, należy posłużyć się drugim zestawem afiksów. Oto odmiana w odniesieniu do dopełnienia bliższego z podmiotem w trzeciej osobie liczby pojedynczej:

მწერს mc’ers ‘on pisze mnie’ (მ-…-ø)
გწერgc’ers ‘on pisze ciebie’ (გ-…-ø)
წერს c’ers ‘on pisze jego, to’ (ø-…-ø)
გვწერს gvc’ers ‘on pisze nas’ (გვ-…-ø)
გწერთ gc’ert ‘on pisze was’ (გ-…-თ)
წერს c’ers ‘on pisze ich, je’ (ø-…-ø)

W przykadku kolizji wykładników, wykładniki dopełnienia przyłączane są kosztem wykładników podmiotu; przykładowo:

‘ja piszę ciebie’ გ + ვ + წერ = გწერ g + v + c’er = gc’er
‘wy piszecie go’ ø + წერ + ს + თ = წერთ ø + c’er + s + t = c’ert

Wyjątkiem jest końcówka podmiotowa trzeciej osoby liczby mnogiej -en, która pojawia się we wszystkich sytuacjach dopełnieniowych:

‘oni piszą was’ გ + ø + წერ + ენ + თ = გწერენ g + ø + c’er + en + t = gc’eren

Niektóre formy powtarzają się, dlatego uzgadniając czasownik do podmiotu i dopełnienia bliższego przy dwudziestu ośmiu znaczeniach napotykamy tylko osiemnaście różnych form czasownikowych. Pełen wykaz afiksów znajdą państwo w tym dokumencie: Wykładniki osobowe dla pierwszej koniugacji w czasie teraźniejszym.

Ostatnim, choć ważkim problemem jest uzgadnianie czasownika do dopełniania dalszego. Wykładniki pozostają identyczne jak przy dopełnieniu bliższym, jedyna różnica pojawia się w dopełnieniu dalszym dla trzeciej osoby (obu liczb) z podmiotem w trzeciej osobie liczby pojedynczej, tj. „on pisze mu” i „on pisze im”. Pozostałe formy są identyczne z formami dopełnienia bliższego. Wykładnik dopełnienia dalszego we wspomnianym przypadku zależy od następującej po nim litery. Oto wykaz sufiksów:

ჰ- h- dla spółgłosek ბ b, ფ p, პ p’, გ g, k, კ k’, ყ q’
ს- s- dla spółgłosek დ d, თ t, ტ t’, ძ ʒ, ც c, წ c’, ჯ ǯ, ჩ č, ჭ č’
ø- wykładnik zerowy dla samogłosek oraz pozostałych spółgłosek

Zatem:

წერს c’ers ‘on pisze to, je’
სწერს sc’ers ‘on pisze to mu, im’

Należy pamiętać także, że za pomocą wymienionych afiksów nie można utworzyć strony zwrotnej typu ‘ja piszę się’ — w języku gruzińskim stronę zwrotną oddają najczęściej czasowniki drugiej koniugacji, które niestety odmieniają się już odmiennie. Podstawowe mechanizmy pozostają jednak te same.

Trzeba dodać, że niestety w języku mówionym wykładnik dopełnienia dalszego jest w stanie zaniku. We współczesnym języku pisanym wykładnik ჰ- h- spotyka się jeszcze względnie często, choć ს- s- zdecydowanie traci na popularności.

P.S. Przepraszam czytelników za średnio trafione przykłady typu my piszemy was; czasownik był mi potrzebny do pokazania mechanizmu uzgadniania dopełnienia dalszego, większość czasowników przyjmuje wówczas sufiks zerowy.


Za:
H. Vogt: Grammaire de la langue géorgienne. Oslo, 1971.
L. Abuladze, A. Ludden: Lehrbuch der georgischen Sprache. Hamburg, 2006.
Н. Натадзе: Самоучитель грузинского языка. Тбилиси, 2001.

wtorek, 18 grudnia 2007
Zmiana alfabetu w języku azerskim, jej przebieg i skutki

W samym tylko wieku XX doszło do trzech zmian alfabetu dla języka azerskiego; na początku wieku z arabskiego na łacinkę, następnie z łacinki na cyrylicę oraz pod koniec wieku znów z cyrylicy na łacinkę. Dzisiaj chciałbym przyjrzeć się wydarzeniom po 1991 r., kiedy to Azerbejdżan odzyskał niepodległość i dzięki wysiłkom prezydenta Əbülfəza Elçibəya oficjalnie przywrócono alfabet łaciński.

Oryginalny alfabet łaciński dla azerskiego zawierał kilka liter niespotykanych już w żadnych innych językach, dlatego postanowiono zmodyfikować go trochę na potrzeby nowych czasów. Głównym zamierzeniem była pełna korespondencja z alfabetem cyrylickim; jeden znak nowego alfabetu odpowiada jednemu znakowi starego alfabetu. Kolejną istotną cechą miało być wyraźne podobieństwo do pozostałych alfabetów używanych dla języków tureckich (uważa się nawet, że za czasów ZSRR celowo modyfikowano alfabety tak, aby narodom tureckim trudniej było odczuć przynależność do swojej grupy). Oparto się przede wszystkim na alfabecie tureckim. Oto pełen alfabet turecki, z którego wszystkie litery zostały przeniesione do alfabetu azerskiego:

A B C Ç D E F G Ğ H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z

Następnie dodano litery X i Q dla fonemów [x] i [g] (w języku azerskim G wymawia się jako [gʲ]) występujące w pierwotnej wersji alfabetu. W obecnej kolejności alfabetycznej występują odpowiednio po H i K. Na bardzo krótko w użyciu pozostał apostrof używany w arabskich zapożyczeniach z literą ع. Ostatnim problemem okazało się zapisywanie najczęstszego fonemu języka azerskiego, a mianowicie [æ]. Pierwotnie zasugerowano się alfabetem tatarskim i postanowiono zapisywać głoskę literą Ä. W codziennej praktyce litera okazała się niestety niezwykle uciążliwa ze względu na częstotliwość występowania i konieczność stawiania mnóstwa kropek (mäktäbdä ‘w szkole’). Dlatego postanowiono zastąpić ją literą Ə, która występowała zarówno oryginalnym alfabecie łacińskim jak i w azerskiej cyrylicy. Wszyscy Azerowie byli do niej przyzwyczajeni oraz czuli dumę z tego, że ich alfabet będzie jedyny w swoim rodzaju, jako że litera nie była wówczas używana przez żaden język zapisywany alfabetem łacińskim. Decyzję przyjęto zatem z entuzjazmem. Prawdziwe problemy miały nastąpić dopiero potem.

Szybko okazało się, że stworzenie zupełnie nowej litery nie jest sprawą tak prostą, jak mogłoby się wydawać. Jako iż żaden język nie używał tej litery, nie istniały żadne gotowe czcionki. To samo dotyczy kodowania. Przez pierwsze lata używania nowego alfabetu litera bywała zastępowana w druku najróżniejszymi symbolami… ku udręce Azerów. W nowym alfabecie nie ukazywały się żadne książki, niemal wszystkie gazety kontynuowały użycie cyrylicy.

W 2003 r. zakończono okres przejściowy i od tamtej pory w użyciu jest jedynie alfabet łaciński… przynajmniej w teorii. Chociaż udało się pokonać problemy techniczne i pojawiły się szeroko dostępne czcionki z literą Ə, wiele gazet i książek wciąż jest drukowanych cyrylicą. Często nagłówki gazet pisane są łacinką, a reszta artykułu — starym alfabetem. Powolna zmiana alfabetu stanowi poważny problem dla najmłodszego pokolenia wychowanego na alfabecie łacińskim; ilość książek, które mogą przeczytać, jest znikoma, a dawne biblioteki stały się jedynie pomnikami minionej epoki. Z drugiej strony alfabet łaciński w zupełności wyparł cyrylicę w internecie oraz w mediach, co sprawia, że starsi ludzie, którzy mają trudności z nauczeniem się nowego alfabetu, czują się wykluczeni z głównego obiegu informacji.

Pomimo licznych problemów zmianę alfabetu ocenia się w większości pozytywnie. Zwraca się uwagę na większy estetyzm i funkcjonalność (w kontekście nauki zachodnich języków), „światowość”. Język azerski w ciągu tych niewielu lat po odzyskaniu niepodległości zwiększył swój prestiż do tego stopnia, że nawet azerscy Rosjanie zaczynają się go uczyć. Do niszy zeszły rosyjskojęzyczne media, recepty wydawane są po azersku, po azersku widnieją nazwy ulic, azerski jest głównym językiem zarówno kultury jak i prywatnych konwersacji. Ponadto znikł azerski kompleks niższości wobec Gruzji i Armenii, które używają własnych alfabetów. Można powiedzieć, że rokowania wobec azerskiego są obecnie więcej niż dobre.


Za:
Azerbaijan International. B. Blair: The New Azerbaijani Alphabet. The Upside-Down ‘e’ (An Editor’s Nightmare)
Azerbaijan International. T. Bayatly: Alphabet Transitions. The Latin Script: A Chronology. Symbol of A New Azerbaijan
Azerbaijan International.
Language Shifts. Gamburger Becomes Hamburger
Azerbaijan International. On the Street: Viewpoints About Alphabet Transition
Wikipedia. Azerbaijani alphabet