Zakładki:
— O JĘZYKACH —
Anarâškielâ
Bosanski
Čeština
Dansk
Eesti
English
Føroyskt
Français
Frasch
Frysk
Gaeilge
Hrvatski
Íslenska
Julevsáme
Kalaallisut
Kaszëbsczi
Latviešu
Lietuvių
Magyar
Malti
Nederlands
Norrœna
Norsk
Polski
Română
Sámegiella
Sää´mǩiõll
Slovenčina
Suomi
Svenska
Türkçe
Åarjelsaemie
Македонски
Русский
Српски
Հայերեն
اردو
العربية
हिन्दी
日本語
ქართული

Kontakt z autorem
sobota, 22 grudnia 2007
Wykładniki osobowe w czasowniku gruzińskim — zarys zagadnienia
Język gruziński generalnie klasyfikuje się jako język aglutynacyjny, choć z pewnością nie jest on typowym przykładem. Czasownik gruziński charakteryzuje się niezwykle złożoną odmianą, która posiada zarówno elementy aglutynacyjne, jak i fleksyjne. Dziś postaram się przedstawić podstawowy mechanizm gruzińskiej odmiany przez osoby. Posłużę się odmianą regularnego czasownika pierwszej koniugacji წერა c’era ‘pisać’ (temat -წერ- -c’er-) w czasie teraźniejszym.

Podstawową cechą koniugacji gruzińskiej jest odmiana pod trzema kątami; podmiotu, dopełnienia bliższego oraz dopełnienia dalszego. Oznacza to, że polskie zdanie „ja daję mu to” może zostać oddane po gruzińsku jedną formą czasownikową. Każda z osób posiada sztywno przypisane do danej koniugacji wykładniki osobowe poza końcówką podmiotową dla trzeciej osoby, która zmienia się w zależności od czasu. Język gruziński nie wprowadza podziału na rodzaje. Oto podstawowe wykładniki osobowe, tj. takie, dla których dopełnieniem bliższym jest trzecia osoba (albo liczby pojedynczej, albo mnogiej):

ვწერ vc’er ‘ja piszę to, je’ (ვ-…-ø)
წერ
c’er ‘ty piszesz to, je’ (ø-…-ø)
წერს c’ers ‘on pisze to, je’ (ø-…-ს)
ვწერთ vc’ert ‘my piszemy to, je’ (ვ-…-თ)
წერთ c’ert ‘wy piszecie to, je’ (ø-…-თ)
წერენ c’eren ‘oni piszą to, je’ (ø-…-ენ)

Można wyraźnie zaobserwować, że wykładnikiem podmiotu w pierwszej osobie jest prefiks ვ- v-, wykładnikiem drugiej osoby jest afiks zerowy, wykładnikiem liczby mnogiej jest natomiast sufiks -თ -t. Trzecia osoba przyłącza końcówki o charakterze fleksyjnym; należy je łączyć z czasem teraźniejszym.

Chcąc wyrazić dopełnienie bliższe dla innych osób niż trzecia, należy posłużyć się drugim zestawem afiksów. Oto odmiana w odniesieniu do dopełnienia bliższego z podmiotem w trzeciej osobie liczby pojedynczej:

მწერს mc’ers ‘on pisze mnie’ (მ-…-ø)
გწერgc’ers ‘on pisze ciebie’ (გ-…-ø)
წერს c’ers ‘on pisze jego, to’ (ø-…-ø)
გვწერს gvc’ers ‘on pisze nas’ (გვ-…-ø)
გწერთ gc’ert ‘on pisze was’ (გ-…-თ)
წერს c’ers ‘on pisze ich, je’ (ø-…-ø)

W przykadku kolizji wykładników, wykładniki dopełnienia przyłączane są kosztem wykładników podmiotu; przykładowo:

‘ja piszę ciebie’ გ + ვ + წერ = გწერ g + v + c’er = gc’er
‘wy piszecie go’ ø + წერ + ს + თ = წერთ ø + c’er + s + t = c’ert

Wyjątkiem jest końcówka podmiotowa trzeciej osoby liczby mnogiej -en, która pojawia się we wszystkich sytuacjach dopełnieniowych:

‘oni piszą was’ გ + ø + წერ + ენ + თ = გწერენ g + ø + c’er + en + t = gc’eren

Niektóre formy powtarzają się, dlatego uzgadniając czasownik do podmiotu i dopełnienia bliższego przy dwudziestu ośmiu znaczeniach napotykamy tylko osiemnaście różnych form czasownikowych. Pełen wykaz afiksów znajdą państwo w tym dokumencie: Wykładniki osobowe dla pierwszej koniugacji w czasie teraźniejszym.

Ostatnim, choć ważkim problemem jest uzgadnianie czasownika do dopełniania dalszego. Wykładniki pozostają identyczne jak przy dopełnieniu bliższym, jedyna różnica pojawia się w dopełnieniu dalszym dla trzeciej osoby (obu liczb) z podmiotem w trzeciej osobie liczby pojedynczej, tj. „on pisze mu” i „on pisze im”. Pozostałe formy są identyczne z formami dopełnienia bliższego. Wykładnik dopełnienia dalszego we wspomnianym przypadku zależy od następującej po nim litery. Oto wykaz sufiksów:

ჰ- h- dla spółgłosek ბ b, ფ p, პ p’, გ g, k, კ k’, ყ q’
ს- s- dla spółgłosek დ d, თ t, ტ t’, ძ ʒ, ც c, წ c’, ჯ ǯ, ჩ č, ჭ č’
ø- wykładnik zerowy dla samogłosek oraz pozostałych spółgłosek

Zatem:

წერს c’ers ‘on pisze to, je’
სწერს sc’ers ‘on pisze to mu, im’

Należy pamiętać także, że za pomocą wymienionych afiksów nie można utworzyć strony zwrotnej typu ‘ja piszę się’ — w języku gruzińskim stronę zwrotną oddają najczęściej czasowniki drugiej koniugacji, które niestety odmieniają się już odmiennie. Podstawowe mechanizmy pozostają jednak te same.

Trzeba dodać, że niestety w języku mówionym wykładnik dopełnienia dalszego jest w stanie zaniku. We współczesnym języku pisanym wykładnik ჰ- h- spotyka się jeszcze względnie często, choć ს- s- zdecydowanie traci na popularności.

P.S. Przepraszam czytelników za średnio trafione przykłady typu my piszemy was; czasownik był mi potrzebny do pokazania mechanizmu uzgadniania dopełnienia dalszego, większość czasowników przyjmuje wówczas sufiks zerowy.


Za:
H. Vogt: Grammaire de la langue géorgienne. Oslo, 1971.
L. Abuladze, A. Ludden: Lehrbuch der georgischen Sprache. Hamburg, 2006.
Н. Натадзе: Самоучитель грузинского языка. Тбилиси, 2001.

wtorek, 18 grudnia 2007
Zmiana alfabetu w języku azerskim, jej przebieg i skutki

W samym tylko wieku XX doszło do trzech zmian alfabetu dla języka azerskiego; na początku wieku z arabskiego na łacinkę, następnie z łacinki na cyrylicę oraz pod koniec wieku znów z cyrylicy na łacinkę. Dzisiaj chciałbym przyjrzeć się wydarzeniom po 1991 r., kiedy to Azerbejdżan odzyskał niepodległość i dzięki wysiłkom prezydenta Əbülfəza Elçibəya oficjalnie przywrócono alfabet łaciński.

Oryginalny alfabet łaciński dla azerskiego zawierał kilka liter niespotykanych już w żadnych innych językach, dlatego postanowiono zmodyfikować go trochę na potrzeby nowych czasów. Głównym zamierzeniem była pełna korespondencja z alfabetem cyrylickim; jeden znak nowego alfabetu odpowiada jednemu znakowi starego alfabetu. Kolejną istotną cechą miało być wyraźne podobieństwo do pozostałych alfabetów używanych dla języków tureckich (uważa się nawet, że za czasów ZSRR celowo modyfikowano alfabety tak, aby narodom tureckim trudniej było odczuć przynależność do swojej grupy). Oparto się przede wszystkim na alfabecie tureckim. Oto pełen alfabet turecki, z którego wszystkie litery zostały przeniesione do alfabetu azerskiego:

A B C Ç D E F G Ğ H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z

Następnie dodano litery X i Q dla fonemów [x] i [g] (w języku azerskim G wymawia się jako [gʲ]) występujące w pierwotnej wersji alfabetu. W obecnej kolejności alfabetycznej występują odpowiednio po H i K. Na bardzo krótko w użyciu pozostał apostrof używany w arabskich zapożyczeniach z literą ع. Ostatnim problemem okazało się zapisywanie najczęstszego fonemu języka azerskiego, a mianowicie [æ]. Pierwotnie zasugerowano się alfabetem tatarskim i postanowiono zapisywać głoskę literą Ä. W codziennej praktyce litera okazała się niestety niezwykle uciążliwa ze względu na częstotliwość występowania i konieczność stawiania mnóstwa kropek (mäktäbdä ‘w szkole’). Dlatego postanowiono zastąpić ją literą Ə, która występowała zarówno oryginalnym alfabecie łacińskim jak i w azerskiej cyrylicy. Wszyscy Azerowie byli do niej przyzwyczajeni oraz czuli dumę z tego, że ich alfabet będzie jedyny w swoim rodzaju, jako że litera nie była wówczas używana przez żaden język zapisywany alfabetem łacińskim. Decyzję przyjęto zatem z entuzjazmem. Prawdziwe problemy miały nastąpić dopiero potem.

Szybko okazało się, że stworzenie zupełnie nowej litery nie jest sprawą tak prostą, jak mogłoby się wydawać. Jako iż żaden język nie używał tej litery, nie istniały żadne gotowe czcionki. To samo dotyczy kodowania. Przez pierwsze lata używania nowego alfabetu litera bywała zastępowana w druku najróżniejszymi symbolami… ku udręce Azerów. W nowym alfabecie nie ukazywały się żadne książki, niemal wszystkie gazety kontynuowały użycie cyrylicy.

W 2003 r. zakończono okres przejściowy i od tamtej pory w użyciu jest jedynie alfabet łaciński… przynajmniej w teorii. Chociaż udało się pokonać problemy techniczne i pojawiły się szeroko dostępne czcionki z literą Ə, wiele gazet i książek wciąż jest drukowanych cyrylicą. Często nagłówki gazet pisane są łacinką, a reszta artykułu — starym alfabetem. Powolna zmiana alfabetu stanowi poważny problem dla najmłodszego pokolenia wychowanego na alfabecie łacińskim; ilość książek, które mogą przeczytać, jest znikoma, a dawne biblioteki stały się jedynie pomnikami minionej epoki. Z drugiej strony alfabet łaciński w zupełności wyparł cyrylicę w internecie oraz w mediach, co sprawia, że starsi ludzie, którzy mają trudności z nauczeniem się nowego alfabetu, czują się wykluczeni z głównego obiegu informacji.

Pomimo licznych problemów zmianę alfabetu ocenia się w większości pozytywnie. Zwraca się uwagę na większy estetyzm i funkcjonalność (w kontekście nauki zachodnich języków), „światowość”. Język azerski w ciągu tych niewielu lat po odzyskaniu niepodległości zwiększył swój prestiż do tego stopnia, że nawet azerscy Rosjanie zaczynają się go uczyć. Do niszy zeszły rosyjskojęzyczne media, recepty wydawane są po azersku, po azersku widnieją nazwy ulic, azerski jest głównym językiem zarówno kultury jak i prywatnych konwersacji. Ponadto znikł azerski kompleks niższości wobec Gruzji i Armenii, które używają własnych alfabetów. Można powiedzieć, że rokowania wobec azerskiego są obecnie więcej niż dobre.


Za:
Azerbaijan International. B. Blair: The New Azerbaijani Alphabet. The Upside-Down ‘e’ (An Editor’s Nightmare)
Azerbaijan International. T. Bayatly: Alphabet Transitions. The Latin Script: A Chronology. Symbol of A New Azerbaijan
Azerbaijan International.
Language Shifts. Gamburger Becomes Hamburger
Azerbaijan International. On the Street: Viewpoints About Alphabet Transition
Wikipedia. Azerbaijani alphabet

sobota, 16 grudnia 2006
Koło Języków Dziwnych

Serdecznie zapraszam wszystkich zainteresowanych na pierwsze spotkanie Koła Języków Dziwnych, które poprowadzi autor bloga. Spotkanie odbędzie się w poniedziałek 8 stycznia 2007 r. o godz. 16.30 w sali nr 4 Katedry Filologii Węgierskiej UJ przy ul. Piłsudskiego 13 w Krakowie (ostatnie piętro, drzwi na lewo).

Koło w założeniu ma zajmować się językami mniej znanymi, mniej używanymi, niespokrewnionymi z językami indoeuropejskimi, czy najzwyczajniej mało popularnymi w Polsce. Zainteresowania koła będą się również rozciągać na szeroko pojętą politykę językową jak i zagadnienia językoznawstwa ogólnego. Nazwa koła w ironiczny sposób odwołuje się do powszechnych poglądów na temat języków będących przedmiotem zainteresowania koła.

Na przebieg spotkań będą się składać przygotowane wcześniej przez uczestników wystąpienia, kursy, ćwiczenia i dyskusje. Prowadzący z radością zapozna się z każdą nową koncepcją zajęć.

Zapraszam serdecznie!

Autor
———Dominik K. Cagara

15:15, qaanaaq87
Link Komentarze (9) »
środa, 15 listopada 2006
Akcent graficzny w norweskim standardzie nynorsk

Obecnie w tekstach norweskich spotkać można kilka rodzajów akcentów graficznych. Stosuje się je w ściśle określonych przypadkach, a ich postawienie nigdy nie jest obowiązkowe. Spotyka się je głównie w wyrazach obcych i nazwach geograficznych. Początkowo akcent ostry, mocny oraz cyrkumfleks przydatne były w oznaczaniu etymologii danego słowa i udzielały wskazówek co do wymowy; przyczyną była różna ewolucja samogłosek krótkich języka staronordyjskiego. Większość z nich przeistoczyła się we współczesnym języku norweskim w dwie różne samogłoski, co nie ma żadnej bliższej motywacji i różni się pomiędzy dialektami. Jeśli staronordyjska samogłoska krótka zachowała się, nie stawiano nad nią akcentu a jeśli zmieniła swoje brzmienie, stawiano akcent mocny. Oto schemat ewolucji samogłosek krótkich języka staronordyjskiego (transkrypcja nie jest zgodna ze standardem IPA, lecz ze współczesną wymową norweską):

e       —       e   [e]
        —       è   [æ]
i       —       i   [i]
        —       ì   [e]
o       —       o   [o]
        —       ò   [å]
u       —       u   [u]
        —       ù   [o]
y       —       y   [y]
        —       ỳ   [ø]

Jeśli spotkajmy się z powyższymi samogłoskami akcentowanymi, należy je wymawiać wg powyższego schematu. Oto przykłady na różną ewolucję samogłosek z języka staronordyjskiego:

    Wyraz              Zapis              Współczesna
    staronordyjski:    etymologiczny:     ortografia norweska:

e   telr               tèl                tel (dial.: [tæl])
i   vita               vìta               vete lub vite
o   kona               kòne               kone (wymowa: [kåne])
u   sumar              sùmar              sommar
y   kyn                kỳn                kjønn

Akcent ostry używany był do oznaczenia dawnych samogłosek długich, bądź dla podkreślenia, ze dana samogłoska nie zmieniła swojej wymowy. Cyrkumfleks oznaczał wypadnięcie jakiegoś dźwięku przed samogłoską, najczęściej było to staronordyjskie ð.

    Wyraz              Zapis              Współczesna
    staronordyjski:    etymologiczny:     ortografia norweska:

    faðir              fâr                far
    móðir              môr                mor

12:46, qaanaaq87 , Norsk
Link Komentarze (2) »
Akcent graficzny w norweskim standardzie nynorsk, c.d.

Obecnie etymologiczne użycie akcentu ostrego, mocnego i cyrkumfleksu zarezerwowane jest dla bardzo ograniczonej grupy wyrazów, które dzięki akcentowi można rozróżnić od innych zapisywanych w ten sam sposób, ale nieraz wymawianych inaczej. Oto zasady użycia akcentów graficznych we współczesnym języku norweskim:

Akcent ostry (ˊ) używany jest w następujących przypadkach:
a) W nazwach geograficznych i własnych;
Bogotá, Luiz Inácio Lula da Silva, Andalucía, São Tomé og Príncipe, Asunción, itp.
b) W zapożyczeniach z innych języków, głównie z francuskiego, w celu oznaczenia akcentu padającego na ostatnią sylabę;
allé, diaré, diskré, entré, idé, kafé, komité, kupé, moské, supé, trofé, itp.
c) Nad liczebnikiem ein w celu zaznaczenia, że chodzi konkretnie o liczebnik, a nie o rodzajnik nieokreślony;
éin, éi, ALE eitt zamiast *éit
d) Nad kilkoma wyrazami w zależności od znaczenia;
fór (czas przeszły od å fare, dla odróżnienia od przyimka i spójnika for oraz słów fòr i fôr)
blót (ofiara dla bogów, dla odróżnienia od słowa blòt), itp.

Akcent mocny (ˋ) używany jest w następujących przypadkach:
a) W nazwach geograficznych i własnych:
Genève, Liège, Val-d’Isère, itp.
b) W zapożyczeniach z innych języków, głównie z francuskiego;
vis-à-vis, à (przy podawaniu cen), tête-à-tête, à jour, déjà vu, itp.
c) Nad kilkoma wyrazami w zależności od znaczenia:
fòr (kanał irygacyjny, dla odróżnienia od przyimka i spójnika for oraz słów fòr i fôr)
òg (też, dla odróżnienia od spójnika og)
lèt (czas teraźniejszy od å la, dla odróżnienia od czasu przeszłego tego samego czasownika lét)
lùte (namoczyć ługiem, dla odróżnienia od czasownika å lute), itp.

Cyrkumfleks (ˆ) używany jest w następujących przypadkach:
a) W nazwach geograficznych i własnych:
Côte d’Azur, Rhône, itp.
b) W zapożyczeniach z innych języków, głównie z francuskiego;
château, crème fraîche, raison d’être, itp.
c) Nad kilkoma wyrazami w zależności od znaczenia:
fôr (pasza, dla odróżnienia od przyimka i spójnika for oraz słów fòr i fór, ze staronordyjskiego fóðr)
vêr (pogoda, dla odróżnienia od trybu rozkazującego czasownika å vere, ze staronordyjskiego veðr)
kvinnesâl (żeńskie siodło, ze staronordyjskiego sǫðull), itp.

Pozostałe akcenty używane są tylko w nazwach własnych, geograficznych i zapożyczeniach:
a) Cedilla: françoise, garçon, Curaçao
b) Umlaut: salongfähig, gründer
c) Tylda: Agaña, señor, São Paulo
d) Trema (rozłącznik): Citroën, Zaïre, Aïda
…i inne.


Za:
http://no.wikipedia.org/wiki/Diakritisk_tegn
http://www.språkrådet.no/Raad/Skriveregler_og_grammatikk/Aksentteikn/
źródła własne
12:42, qaanaaq87 , Norsk
Link Dodaj komentarz »
niedziela, 12 listopada 2006
Historia pewnego tureckiego zapożyczenia

W okresie silnej fascynacji Turków Europą język turecki dostał się pod silny wpływ języków indo-europejskich, zwłaszcza języka francuskiego. Z tego okresu pochodzi większość zapożyczeń, jak np. ropdöşambr (franc. robe de chambre „szlafrok”). Do najzabawniejszego zapożyczenia w historii języka tureckiego możemy z pewnością zaliczyć wyraz yüznumara, który tłumaczony dosłownie znaczy „numer sto”, a w rzeczywistości znaczy „toaleta”. Wzięło się to stąd, że dawniej we Francji toalety oznaczano na drzwiach dwoma zerami („00”) i nazywano takie pokoje określeniem sans numéro ([s̃ɑ nymero] „bez numeru”). Turcy jednak pomylili sans numéro z sugerowanym przez dwa zera numéro cent ([nymero s̃ɑ], „numer sto”) i przetłumaczyli to na turecki dosłownie: yüz „sto”, numara „numer”, yüznumara „toaleta”. Wyrazu używa się, choć w ograniczonym zakresie, jeszcze do dziś.


Za:
Joanna Rasińska, studentka turkologii

niedziela, 05 listopada 2006
Zarys ortografii języka estońskiego
Współczesny alfabet języka estońskiego oparty jest na alfabecie fińskim. Droga do obowiązującej dziś ortografii nierzadko bywała wyboista; pierwsi badacze języka estońskiego byli pochodzenia niemieckiego, co odbiło się na sposobie zapisu (np. długość samogłosek uzależniona była od następujących po nich spółgłosek, jak we współczesnym języku niemieckim czy szwedzkim, czy też używano litery W zamiast V). Od początków estońskiego piśmiennictwa, które datuje się na pierwszą połowę XVI wieku, do połowy wieku XVIII, dwa warianty estońskiego doczekały się swojego języka literackiego — dialekt północny okolic Tallinna i południowy okolic Tartu. Wkrótce jednak dialekt północny rozpowszechnił się na cały kraj, na co wpływ miała publikacja Biblii w tym dialekcie, wielki pożar w Tartu oraz deportacje tamtejszej ludności przez Rosjan. Dzisiaj język literacki oparty na dialekcie południowym próbuje się reanimować, a za podstawę bierze się dialekt võro. Wracając do dalszego rozwoju języka literackiego opartego na dialekcie północnym, dopiero odkrycie fonemu [ɤ] oraz wprowadzenie grafemu õ do oficjalnej ortografii w pierwszej połowie XIX wieku zapoczątkowało dalej idące zmiany, które upodobniły ówczesną pisownię estońską do dzisiejszej i przyczyniły się do jej popularyzacji wśród wszystkich warstw ludności. Poniżej obowiązujący dziś alfabet wraz z nazwami liter:


A aa          L ell         T tee
B bee         M emm         U uu
C tsee        N enn         V vee
D dee         O oo          W kaksisvee
E ee          P pee         Õ õõ
F eff         Q kuu         Ä ää
G gee         R err         Ö öö
H haa         S ess         Ü üü
I ii          Š šaa         X iks
J jott        Z zett        Y üpsilon
K kaa         Ž žee

Litery F, Š, Z i Ž używane są w zapożyczeniach, natomiast litery C, Q, W, X i Y spotykane są wyłącznie w obcych nazwiskach. Ortografia języka estońskiego jest zdecydowanie fonetyczna; nie uwzględnia ona jedynie palatalizacji na końcu wyrazów oraz drugiego i trzeciego stopnia długości (u większości spółgłosek). Dźwięki pierwszego stopnia długości zapisywane są jednym grafemem, natomiast dźwięki drugiego i trzeciego stopnia długościdwoma. Wyjątkiem są następujące dźwięki:

[p] zapisywane jako B
[pˑ] zapisywane jako P
[pː] zapisywane jako PP

[k] zapisywane jako G
[kˑ] zapisywane jako K
[kː] zapisywane jako KK

[t] zapisywane jako D
[tˑ] zapisywane jako T
[tː] zapisywane jako TT

Liter B, D i G używa się na początku wyrazu tylko w zapożyczeniach, dlatego często dla jasności litery te nazywa się odpowiednio nõrk pee, nõrk tee i nõrk kee (nõrk znaczy słaby).

Litery Š i Ž są coraz częściej błędnie zastępowane przez SH i ZH — problem jest zupełnie analogiczny do tego występującego w języku fińskim, który miałem przyjemność wcześniej opisywać.


Za:
M. Pesti, H. Ahi: E nagu eesti. Eesti keele õpik algajaile. Tallinn, 1998.
http://en.wikipedia.org/wiki/Estonian_language
http://www.einst.ee/publications/language/
http://www.omniglot.com/writing/estonian.htm

20:15, qaanaaq87 , Eesti
Link Komentarze (2) »
piątek, 18 sierpnia 2006
Rodzaj żeński w norweskim standardzie bokmål
Norweski standard bokmål, w odróżnieniu od równouprawionego standardu nynorsk, wyróżnia występowanie dwóch równoległych systemów klasyfikacji rzeczownika pod kątem rodzaju. W jednym wyodrębnia się, podobnie jak w standardzie nynorsk, trzy rodzaje: męski, żeński i nijaki. W drugim natomiast, na wzór języka duńskiego, rodzaje męski i żeński zlały się w jeden rodzaj wspólny przecistawny nijakiemu, i przez to nieraz nazywany także rodzajem nienijakim.

Teoretycznie zatem każdy norweski rzeczownik rodzaju żeńskiego należy do dwóch deklinacji — do deklinacji rodzaju męskiego i żeńskiego:

en/ei dør — døren/døra (drzwi), en/ei jente — jenten/jenta

Wybór odpowiedniej formy zależy od prywatnej preferencji użytkownika, od jego pochodzenia i od jego statusu społecznego. Istnieje jednak wiele rzeczowników, które traktuje się przeważnie jako rzeczowniki rodzaju żeńskiego. Istnieje też kilka, których potraktowanie jako rzeczowniki rodzaju męskiego do niedawna uznanoby za błąd (obecnie na mocy reformy z 2005 roku dopuszczone zostały formy deklinacji męskiej jako równouprawnione). Oto najważniejsze z nich:

ei bygd — bygda (dzielnica)
ei bykkje — bykkja (pies)
ei gate — gata (ulica)
ei geit — geita (koza)
ei jente — jenta (dziewczyna)
ei ku — kua (krowa)
ei hytte — hytta (chata)
ei seng — senga (łóżko)
ei øy — øya (wyspa)

Obecnie w standardzie bokmål formy bygden, bikkjen czy jenten są jak najbardziej dozwolone, co nie znaczy, że częściej przez to spotykane.


Za:
Å.-B. i R. Strandskogen: Practical Norwegian Grammar. Moss, 1986.
http://sprakrad.no/templates/Page.aspx?id=7859
18:01, qaanaaq87 , Norsk
Link Komentarze (2) »
niedziela, 30 lipca 2006
Podział sylabiczny w języku grenladzkim
Słowa w języku grenlandzkim dzielą się według następujących reguł:

1. Między dwoma takimi samymi spółgłoskami, z uwzględnieniem N-NG i T-S:

il-lit (ty)
tut-tu (renifer)
in-nga (tamten)
at-sa (ojciec)

2. Między R i spółgłoską:

mar-luk (dwa)
er-ngu-taq (wnuk)
ar-sar-poq (grać w piłkę)

3. Przed pojedynczą spółgłoską:

a-naa-na (matka)
ta-ku-la-ra (czy mogę to zobaczyć)
pi-nga-sut (trzy)

4. Między dwoma różnymi samogłoskami:

u-i-a (jej mąż)
i-nuu-ik (urodziny)
u-a-nga (ja)


Za:
S. Bjørnum: Grønlandsk grammatik. Nuuk, 2003.
piątek, 14 lipca 2006
Spółgłoski w języku grenlandzkim
Język grenlandzki posiada trzynaście spółgłosek. Wszystkie, z wyjątkiem J, mogą wystąpić podwójnie. Dwie spółgłoski nie mogą wystąpić obok siebie, wyjątkiem jest spógłoska R, która może poprzedzać inne spółgłoski (choć nie wszystkie). NG jest traktowane jako jedna spółgłoska, a TS jako podwójne T. Oto lista grenlandzkich spółgłosek w wariancie pojedynczym, podwójnym, oraz z R:

G               GG              —
J               —               —
K               KK              —
L               LL              RL
M               MM              RM
N               NN              RN
NG              NNG             RNG
P               PP              RP
Q               QQ              —
R               RR              —
S               SS              RS
T               TT/TS           RT
V               FF              RF

TS jest wariantem TT, który stosuje się zawsze przed I. Nie istnieje coś takiego jak *tti. W niektórych słowach TS stosuje się też przed A i U, co nie pozostaje bez wpływu na wymowę. Litera F stosowana jest przy zapisie podwójnej litery V, która staje się wtedy bezdźwięczna, oraz przy kombinacji z R. Nie jest niepodległą spółgłoską, jak pozostałe litery. Nie licząc licznych zapożyczeń, rdzenne grenlandzkie słowa mogą zaczynać się na K, M, N, P, Q, R, S, T oraz samogłoskę; istnieje też jedyne grenlandzkie słowo zaczynające się na J — jorngoq (siostrzeniec; bratanek). Kończyć mogą się tylko na samogłoskę, K, T, P i Q.

Ostatnią istotną regułą ortograficzną jest obowiązkowa pisownia ua i ui zamiast *uva i *uvi. Obie pisownie wymawia się praktycznie tak samo, z lekko słyszalnym v między samogłoskami, dlatego zdecydowano się je ujednolicić.

Wymowa grenlandzkich spółgłosek prezentuje się następująco:

G      [ɣ]: uagut (my)
GG     [çː]: aggerpoq (idzie)
J      [j]: pujoq (dym)
K      [k]: ukioq (zima; rok)
KK     [kː]: takuakka (widziałem ich)
L      [l]: ualeq (popołudnie)
LL     ː]: illit (ty)
Spółgłoski w języku grenlandzkim, c.d.
M      [m]: sisamat (cztery)
MM     [mː]: immaqa (może)
N      [n]: nanoq (niedźwiedź)
NN     [nː]: unnuk (wieczór)
NG     ]: uanga (ja)
NNG    ː]: ajunngilaq (nie szkodzi)
P      [p]: pingasut (trzy)
PP     [pː]: sinippoq (śpi)
Q      [q]: neqi (mięso)
QQ     [qː]: qaqqaq (pole)
R      [ʁ]: tiguara (wziąłem to)
RR     [xː]: erruivoq (zmywa)
S      [s]: puisi (foka)
SS     [sː]: issaq (mioniony dzień)
T      [t] przed A i U: ataata (ojciec), matu (drzwi)
       [tˢ] przed I: timmiaq (ptak)
TT     [tː]: tuttu (renifer)
TS     [tˢː]: allatsi (sekretarka)
V      [ʋ]: nerivoq (je)
FF     [fː]: siniffik (łóżko)

R przed spółgłoskami wymawia się miękko, jak w języku angielskim lub duńskim, co oznaczane jest najczęście jako [ɐ̯]. Każda spółgłoska występująca po R jest wymawiana podwójnie, tak więc przykładowe słowo orpik (drzewo) należy wymawiać jako /orp-pik/.

Wszystkie pozostałe litery alfabetu duńskiego w spotykamy w zapożyczeniach. Starsze zapożyczenia dopasowały się w pełni do reguł grenlandzkiej fonologii, jak np. palasi od duńskiego præst (ksiądz). Przy nowszych zapożyczeniach dąży się do ich grenlandyzacji, czego przykładami mogą być słowa biili od duńskiego bil (samochód), czy cykeli od duńskiego cykel (rower), które posiada także bardziej grenlandzki wariant ortograficzny: sikkili. Duńskie słowa kończące się na spółgłoskę otrzymują końcówkę i. Należy zwrócić szczeólną uwagę na duńskie zapożyczenia kończące się na nieakcentowane e, w których pomimo wymowy przez [i] zachowuje się oryginalną pisownię, a odmienia, jakby kończyły się na I: pølse (parówka), pølsit (parówki).


Za:
S. Bjørnum: Grønlandsk grammatik. Nuuk, 2003.
http://en.wikipedia.org/wiki/Danish_phonology
środa, 12 lipca 2006
Samogłoski w języku grenlandzkim
Język grenlandzki posiada trzy samogłoski: [a], [i] i [u]. Wszystkie mogą być długie lub krótkie. Samogłoski długie zapisuje się podwójnie i zawsze pada na nie akcent. W ortografii grenlandzkiej do zapisu samogłosek używa się pięciu znaków (A, E, I, O, U), gdyż E oraz O są wariantami liter I i U przed literami Q i R. Zatem jedyne kombinacje, w których możemy spotkać E i O, to eq, er, oq i or.

qimmeq (pies) — qimmit (psy)
inuk (człowiek) — inoqarpoq (tam są ludzie)

Samogłoskę A wymawiamy jako:
a) [ɑ] przed literami Q i R: arnaq (kobieta)
b) [ɛ] przed literami P T i K na końcu wyrazu oraz przed NNG wewnątrz wyrazu: kikiak (gwóźdź), meeqqap (dziecka), meeqqat (dzieci), peqanngilaq (nie ma go tu)
c) [a] wszędzie indziej: uagut (my)

Samogłoskę AA wymawiamy jako:
a) [ɑː] przed literami Q i R: ullaaq (dziś rano)
b) [a
ː] wszędzie indziej: anaana (matka)

Samogłoskę I wymawiamy jako:
a) [ɛ] przed literami Q i R: erneq (syn)
b) [i] wszędzie indziej: illit (ty)

Samogłoskę II wymawiamy jako:
a) [ɛː] przed literami Q i R: meeraq (dziecko)
b) [i
ː] wszędzie indziej: qarliit (spodnie)

Samogłoskę U wymawiamy jako:
a) [o] przed literami Q i R: orsoq (słonina)
b) [u] wszędzie indziej: ullumi (dzisiaj)

Samogłoskę UU wymawiamy jako:
a) [ɔː] przed literami Q i R: sooq (dlaczego)
b)
ː] wszędzie indziej: nuuk (nos)

Język grenlandzki posiada także jeden dyftong [
ɛi] zapisywany AI, który pojawia się jedynie na końcach wyrazów: meerai (jej syn), tiguai (wziął ich). Pozostałe kobinacje samogłosek wymawiane są oddzielnie.


Za:
Ch. Berthelsen, B. Jacobsen, I. Kleivan, F. Nielsen, R. Pedersen, J. Rischel: Oqaatsit kalaallisuumiit qallunaatuumut. Grønlandsk dansk ordbog. Nuuk, 1990.
S. Bjørnum: Grønlandsk grammatik. Nuuk, 2003.
J. Rasmussen: Sig det med takt og tone. Dansk fonetik i teori og praksis. Poznań, 2005.
piątek, 07 lipca 2006
Secundo
Okres wakacyjny nie dla każdego oznacza mnóstwo wolnego czasu; jednym z tych niekażdych jest sam autor Filologa. Długa przerwa w aktualizacjach spowodowana była bezpośrednio dwutygodniowym wyjazdem do Danii, gdzie autor najpierw dzielnie zmagał się z gwarami miejskimi i akcentami imigranckimi (czy też, będąc poprawnymi politycznie, „nowoduńskimi”) w mieście Małej Syrenki i królowej Małgorzaty II, by potem równie dzielnie skapitulować przy dialektach środkowej i północnej Jutlandii. Dosłownie kilka godzin po powrocie do kraju autor dostał swoją pierwszą pracę, i to jako lektor w szkole językowej, przez co nie można autorowi odmówić swoistego podekscytowania, jak i też zmniejszenia puli godzin spędzanych przed komputerem. Czy w ogóle w domu.

Autor obiecuje pracować nad dalszymi aktualizacjami w każdej wolnej chwili i z góry przeprasza za poślizgi w odpowiadaniu na komentarze, odpisywaniu na listy, itd. Z kraju śledzia autor wywiózł dwa słowniki i gramatykę języka grenlandzkiego i w planach ma zainicjowanie pierwszego w światowym Internecie kursu tego porażającego języka. W dalszej perspektywie można się także spodziewać wzmianek m.in. o języku portugalskim, norweskim, islandzkim, hindi, czy fińskim.

Dziękuję wszystkim czytelnikom za rosnącą i zupełnie nieoczekiwaną popularność bloga.

Autor
———Dominik K. Cagara
13:04, qaanaaq87
Link Komentarze (4) »
środa, 21 czerwca 2006
The virile plural endings in Polish
The virile gender is what we call masculine personal nouns in Polish. Although in singular one can distinguish three genders (masculine, feminine and neuter), the opposition of genders in Plural is simply virile — non-virile.

Polish virile nouns have a plenty of endings in plural, which is definitely, to some degree, motivated by various historical reasons. Nevertheless, their proper use nowadays is a challenge even for native-speakers, as the rules intersect and alternative nouns’ forms are allowed.

1. The -i ending
It is used among with stems ending in a hard consonant. It causes an alternation of the consonant, chiefly the palatalization:

chłop — chłopi (p : p’)
sąsiad — sąsiedzi (d : dź)
Włoch — Włosi (ch : ś)
anioł — anieli (ł : l)

2. The -y ending
It is used with nouns ending in K and G causing their alternation to C and DZ. It is also used after a hardened consonant C, mostly combined with an E in the ending -ec; this E is dropped in the inflection. The last consonant requiring the -y ending is R with the alternation to RZ.

Polak — Polacy (k : c)
Norweg — Norwedzy (g : dz)
Niemiec — Niemcy (e : ø)
aktor — aktorzy (r : rz)

3. The
-e ending
It is used with nouns ending in a soft or hardened consonant. Also the nouns ending in drop this ending and take -e with palatalization of the last consonant. The same happens with very few nationality nouns ending in -an.

lokaj — lokaje
nauczyciel — nauczyciele
towarzysz — towarzysze
lekarz — lekarze
Amerykanin — Amerykanie (n : ń)
chrześcijanin — chrześcijanie (n : ń)
Hiszpan — Hiszpanie (n : ń)
Cygan — Cyganie (n : ń)

4. The -owie ending
The most irregular of all the endings can be systematized only to some degree. The rules are as follow:
a) It occurs with nouns of kinship: syn — synowie, ojciec — ojcowie, wuj — wujowie, dziadek — dziadkowie (BUT: brat — bracia, siostrzeniec — siostrzeńcy).
b) It occurs with names and surnames: Nowak — Nowakowie, Jan — Janowie, Dominik — Dominikowie.
The ending can be also met with names of nationalities (Arab — Arabowie, Norweg — Norwegowie), titles and relations (minister — ministrowie, profesor — profesorowie, pan — panowie, król — królowie, generał — generałowie) and some other various nouns (uczeń — uczniowie, więzień — więźniowie, świadek — świadkowie).

The greatest illustration of variety and impossibility of clear systematisation of Polish virile endings are the double forms, where two endings are allowed.

Norweg — Norwedzy/Norwegowie
profesor — profesorzy/profesorowie


Za:
B. Bartnicka, H. Satkiewicz: Gramatyka języka polskiego. Warszawa, 1990.
O. E. Swan: Polish Grammar in a Nutshell. Pittsburgh, 2003.
18:43, qaanaaq87 , Polski
Link Komentarze (6) »
sobota, 10 czerwca 2006
Tryb łączący w języku szwedzkim
Tryb łączący spotykało się najczęściej w zdaniach podrzędnych wyrażających coś, co hipotetycznie mogłoby się zdarzyć. Jak i w innych językach germańskich, tryb łączący przejął funkcje trybu życzącego, którego celem było z kolei wyrażenie życzenia, pośredniej prośby lub mniemania w zdaniu nadrzędnym. W dzisiejszym szwedzkim spotyka się już tylko to drugie zastosowanie; w większości w starych, utartych frazach.

Większość szwedzkich czasowników kończy się na -a. Aby utworzyć od nich czas teraźniejszy trybu łączącego, należy zamienić ją na -e. Końcówka ta odnosi się tylko do trzeciej osoby liczby pojedynczej — pozostałe formy są identyczne z trybem oznajmującym. Reguła nie dotyczy czasowników kończących się na inną samogłoskę. Jest także kilka wyjątków.

att leva (żyć) — leve
att vara (być) — vare
att komma (przyjść) — komme
att ske (dziać się) — ske
att tro (wierzyć) — tro

Wyjątki:
att gå (iść) — gånge
att stå (stać) — stånde

Przykłady użycia:
Leve han! Niech żyje!
Gud give att det g
år väl! Da Bóg, żeby szło dobrze!
Frid vare med eder! Pokój z wami!
Ske din vilja! Niech się dzieje wola twoja!

Czas przeszły trybu łączącego posiada oddzielne formy jedynie dla czasowników mocnych. Tworzy się je poprzez dodanie końcówki -e do tematu liczby mnogiej czasu przeszłego trybu oznajmującego (przypominam, że jest to oczywiście forma archaiczna, nieproduktywna we współczesnym języku szwedzkim). Czas przeszły trybu łączącego spotykało się głównie w zdaniach warunkowych (obecnie zamiast niego stosuje się czas przeszły trybu oznajmującego).

att vara (być) — voro — vore
att f
å (dostać) — fingo — finge
att g
å (iść) — gingo — ginge
att be (prosić) — b
ådo — både
att ge/giva (dać) — g
åvo — gåve

Przykłady użycia:
Om jag vore i ditt ställe, skulle jag göra det. Gdybym był na twoim miejscu, zrobiłbym to.
Om du finge välja, vilket skulle du ta? Gdybyś miał wybierać, które byś wybrał?
Det ginge nog. To dałoby się zrobić.
Jag önskar att det aldrig bleve krig. Pragnę, aby nigdy nie było wojny.

Obecnie tryb życzący wyraża się głównie przez konstrukcję /måtte + bezokolicznik (bez wyznacznika att):

M
å/Måtte det gå dig väl. Oby ci się dobrze działo.
M
å han leva uti hundrade år! Niechaj żyje sto lat!

W dzisiejszych czasach jedyną w miarę często używaną formą trybu łączącego jest vore w zdaniach warunkowych, wymiennie z formą trybu oznajmującego var. Zainteresowanym polecam słownik języka szwedzkiego z 1889 roku, który podaje pełną odmianę czasowników z włączeniem trybu łączącego, liczby mnogiej czasu teraźniejszego (z końcówką -n dla drugiej osoby) i przeszłego w trybie oznajmującym oraz dawno zapomniane formy oboczne (np. statt! zamiast st
å! w trybie rozkazującym dla czasownika att stå). Odnośnik znajdą państwo w linkach.


Za:
A. Szulc: Gramatyka dydaktyczna języka szwedzkiego. Kraków, 1992.
O. Thorell: Svensk Grammatik. Stockholm, 1973.
http://sv.wikipedia.org/wiki/Konjunktiv
środa, 07 czerwca 2006
Archaiczne i literackie formy czasownikowe w języku szwedzkim
Jak niektórym z czytelników wiadomo, autor bloga w wolnych chwilach tłumaczy wiersze szwedzkiej poetki Karin Boye. Ostatnio w jednym z wierszy autor zetknął się z burzącymi jego świat konstrukacjami gramatycznymi, co zaowocowało kolejnym prześledzeniem gramatyk i sporządzeniu kilku notatek na temat osobliwości czasownika szwedzkiego.

W chwili obecnej, czasowniki szwedzkie nie odmieniają się przez osoby, co nie oznacza jednak, że kiedyś tego nie robiły. Idealną paralelą sytuacji panującej w języku szwedzkim jeszcze przed stu laty jest współczesny język farerski. Ale po kolei.

Czasowniki szwedzkie, w wielkim uproszczeniu, tworzą formę czasu teraźniejszego przez dodanie końcówki -r do tematu. Tak więc:

att kalla — jag kallar
att resa — jag reser
att bo — jag bor

Jakiś czas temu istniało jednak zróżnicowanie na liczby; formy liczby pojedynczej różniły się od form liczby mnogiej. A były one w większości przypadków równe bezokolicznikowi (czyli przyjmowały końcówkę -a):

jag reser — vi resa
jag skriver — vi skriva

Analogiczną sytuację obserwujemy we współczesnym języku farerskim, który wprawdzie różnicuje czasowniki pod kątem osoby w liczbie pojedynczej, ale nie robi już tego w liczbie mnogiej:

AT SKRIVA
eg skrivi      
vit skriva
tú skrivar     
tit skriva
hann skrivar   
teir skriva

Na tej samej zasadzie porównajmy archaiczną odmianę szwedzkiego czasownika „być” att vara z farerskim at vera:

ATT VARA                        AT VERA
jag är          vi äro          eg eri          vit eru
du är           ni äro          tú ert          tit eru
han är          de äro          hann er         teir eru

Przy okazji: szwedzki zaimek ni miał dawniej postać I; forma ni powstała od zlepienia się jeszcze bardziej archaicznej końcówki -n z zaimkiem I, tj. haven Ihave ni. Wracając do czasowników, to dlatego właśnie w wierszu Karin Boye pt. „Moln” odnajdujemy sformułowanie
höga toppar (…) resa sig zamiast poprawnego dziś gramatycznie reser sig. Jest to stylizacja literacka.

Podobne nieregularności notujemy w czasie przeszłym czasowników mocnych; czasowniki w liczbie mnogiej przyłączają końcówkę -o z częstymi alternacjami samogłoski rdzennej oraz tematu. Poniżej przykłady (kursywą zaznaczyłem odpowiedniki farerskie):

att vara — jag var — vi voro — vit vóru
att bliva — jag blev — vi blevo — vit blivu
att komma — jag kom — vi kommo — vit komu
att stjäla — jag stal — vi stulo (częsta oboczność A:U) — vit stjólu
att ge/giva — jag gav — vi gåvo (nieregularna oboczność A:Å) — vit góvu
att få — jag fick — vi fingo — vit fingu
att gå — jag gick — vi gingo — vit gingu

Oprócz tego zwracam uwagę na fascynującą formę vare, która jest formą trybu łączącego dla czasu teraźniejszego (obu liczb) czasownika att vara. Do dzisiaj zachowała się tylko
w kilku skostniałych konstrukcjach forma czasu przeszłego vore. Póki co jednak, tryb łączący w języku szwedzkim to już temat na następny wpis.


Za:
R. J. McClean: Teach Yourself Swedish. London, 1947.
A. Szulc: Gramatyka dydaktyczna języka szwedzkiego. Kraków, 1992.
O. Thorell: Svensk grammatik. Stockholm, 1973.
wtorek, 06 czerwca 2006
Wołacz w języku łotewskim
Język łotewski należy do grupy języków bałtyckich. Oprócz języka litewskiego, jest jedynym żyjącym przedstawicielem tej grupy. Uczących się zachwyca regularną gramatyką i fonetyczną ortografią, a językoznawców — bliskimi związkami z językiem praindoeuropejskim. Dla pasjonatów załączam ponadto porównanie wybranego słownictwa łotewskiego z pierwszym znanym językiem pisanym: sumeryjskim.

Wołacz, a właściwie kategoria apelu rzeczownika, zachował się doskonale w języku łotewskim, zwłaszcza w rodzaju męskim, gdzie jego użycie w funkcji apostrofy jest obowiązkowe i bezdyskusyjne. Wołacz liczby mnogiej jest u wszystkich łotewskich rzeczowników tożsamy z mianownikiem. Dla liczby pojedynczej rodzaju męskiego tworzymy go poprzed odrzucenie ostatniej litery wyrazu, a więc:

zēns — zēn!
brālis — brāli!
ledus — ledu!

W rodzaju żeńskim, tradycyjne gramatyki podają, że użycie wołacza jest opcjonalne. Jest to tylko połowa prawdy, gdyż wołacz w rodzaju żeńskim można (ale nie trzeba) utworzyć tylko od trzech wyrazów: māsa (siostra), sieva (żona) i māte (matka). Tworzy się go tak samo jak w przypadku rodzaju męskiego; poprzez odrzucenie ostatniej litery wyrazu:

māsa — mās!
sieva — siev!
māte — māt!

Ponadto obowiązkowy wołacz dla rodzaju żeńskiego tworzy się dla zdrobnień kończących się na -iņa lub -īte, np.:

maizīte — maizīt!
māsiņa — māsiņ!
sieviņa — sieviņ!

Nie licząc zdrobnień, wołacz wszystkich rzeczowników żeńskich może być równy mianownikowi.


Za:
Ch. Moseley: Colloquial Latvian. London/New York, 1996.
http://home.unilang.org/main/forum/viewforum.php?f=26
http://www.liis.lv/latval/ekurss/galvena_morf.html
niedziela, 28 maja 2006
Reformy ortograficzne języka rumuńskiego
Język rumuński należy do grupy języków romańskich, co oznacza, że jest potomkiem języka łacińskiego w linii prostej. Aby oddać łacińską etymologię wielu wyrazów, do roku 1904 stosowano w użyciu były litery Â, Ê, Î, Ô i Û, których wartość fonetyczna zdążyła się w już przejść w jeden dźwięk: [ɨ]. Podobnie sprawa się miała z literami Ă, Ĕ, Ĭ i Ŭ, które już wtedy wymawiano jako [ə]. Zatem na początku dwudziestego wieku można jeszcze było spotkać w tekstach rumuńskich wyrazy typu:

câmp — pole (łac. campus)
ânger — anioł (łac. angelus)
vênt — wiatr (łac. ventus)
tênĕr — młody (łac. tener)
rîu — rzeka (łac. rivus)
fôntân
ă — fontanna (łac. fontanus)
adûnc — głęboki (łac. aduncus)
ei sûnt — oni są (łac. sunt)

Sytuacja zmienia się, gdy w roku 1904 postanowiono wyeliminować zbędne litery i zaproponowano pozostawić w użyciu jedynie  i Î oraz
Ă. Reforma przyjęła się bardzo dobrze, a nową ortografię usystematyzowano w roku 1932, gdzie przyjęto następujące reguły:

1. Î piszemy w dwóch przypadkach:
a) Gdy jest to pierwsza sylaba danego wyrazu, np. împărat, împlini, înainte, înger oraz w złożeniach zawierających powyżej wyszczególnione wyrazy, np. neînsemnat, preaînalt.
b) W czasownikach kończących się na -rî oraz w wyrazach pochodnych, np. hotărî, hotărîtor, urît.
2. Â piszemy we wszystkich pozostałych przypadkach.

Reforma spowodowała powstanie krew burzących pisowni, jak np. înger od łac. angelus, îngustus od łac. angustus, czy też sân od łac. sinus. W roku 1953 posunięto się jeszcze dalej, co oznaczało kompletne wyeliminowanie litery  na rzecz Î (nie licząc kilku nazwisk). Miało to być zwycięstwo postulatu ortografii fonetycznej. Prosowieckie władze miały także na celu pozbawienie Rumunów części ich świadomości narodowej, jako że na mocy reformy pisownia nazwy państwa uległa zmianie z România na Romînia. Komunistyczne władze postanowiły się widocznie trochę zrehabilitować, gdyż zaraz w roku 1965 powrócono do pisowni România. Postanowiono także, że wyrazy pochodne również będą zapisywane przy pomocy litery Â, np.
român, românesc, româncă.

I choć Ê, Ô i Û prawdopodobnie przepadły bezpowrotnie, nie udało się do końca postawić krzyżyka na literze Â. W roku 1993 Akademia Rumuńska wydała dekret anulujący zmiany wprowadzone przez rząd komunistyczny i zaproponowała ponowne wprowadzenie litery  na następujących zasadach:

1. Î piszemy bezwzględnie na początku i na końcu wyrazu, np.
împărat, înger, amărî.
2. Î piszemy także w złożeniach zawierających powyżej wyszczególnione wyrazy, np. neîndurat, neînsemnat.
3. Â piszemy wewnątrz wyrazu, np. bând, vânt, român.

Zdecydowano także, że pomimo wymowy wyrazu sînt przez
[ɨ], będzie on (i jemu pochodne) zapisywany przez U. Reformy niezastosowano naturalnie do tradycyjnie pisanych nazw własnych.

Reforma spowodowała podniesienie gwałtownego larum, czemu w sumie trudno się dziwić, przez wszelkiego rodzaju lingwistów. Przytacza się głównie następujące argumenty:

1. Pisownia przez  w około 15% zgodna jest z etymologią łacińską.
2. W wymowie dialektalnej wiele wyrazów pisanych przez I zaczyna być wymawianych przez
[ɨ], np. sifon — sîfon, ziua — zîua, stingă — stîngă.
3. Wiele rzeczowników i przymiotników w trakcie odmiany zmienia
[ɨ] na [i], np. sfînt — sfinte, cuvînt — cuvinte.
4. Tak samo dzieje się podczas koniugacji pewnych czasowników, np. a vinde — eu vînd — tu vinzi — ei vînd.

Ortografia ta jest jednak jedyną dziś dozwoloną ortografią na terenie Rumunii (Mołdawia w dalszym ciągu pozostaje przy ortografii z roku 1965). W praktyce można spotkać wielu ludzi, a nawet gazety i czasopisma, które w dalszym ciągu nie stosują się do reformy.


Za:
http://en.wikipedia.org/wiki/Romanian_language
http://moldova.go.ro/pagini/limba/lombard.htm
http://www.academiaromana.ro/viata_acad2003/pag_norme_orto.htm
http://www.pruteanu.ro/103deceidini.htm
niedziela, 21 maja 2006
Język czarnogórski
Dzisiejszy wpis został zainspirowany długo przeze mnie wyczekiwanym referendum niepodległościowym w Czarnogórze, którego to wynik poznamy już dzisiaj. Czym właściwie jest język czarnogórski? Czy jest to w ogóle osobny język? Jeśli tak, dlaczego nie jest uznawany na arenie międzynarodowej?

Z językami byłej Jugosławii problem polega na tym, że nierzadko różnicuje je tylko nazwa, granice państw, lub — w najlepszym wypadku — stosowany do zapisu alfabet. To, co nie tak dawno nazywane było językiem serbsko-chorwackim, dzisiaj istnieje jako język serbski, chorwacki i bośniacki. Język czarnogórski jest kolejnym dzieckiem zawiłej polityki regionu. Technicznie jest to dialekt ijekawsko-sztokawski, podobny do tego używanego w zachodniej Serbii, wschodniej Hercegowinie i okolicach Dubrovnika. Dwa lata temu z czarnogórskich szkół zniknął przedmiot o nazwie „język serbski”, a pojawił się nowy: „język serbski, czarnogórski, chorwacki albo bośniacki”. Niespełna 22% populacji Czarnogóry nazywa swój język ojczysty czarnogórskim.

Póki co nieregulowany oficjalnie język ma już propozycję oficjalnego alfabetu z trzema dodatkowymi literami (względem alfabetu serbskiego). Faworyzowany jest alfabet łaciński. Do standardu sugeruje się włączenie trzech fonemów: [
ç], [ʝ] i [dz]. W rzeczywistości trudno je nazwać fonemami, gdyż nie występują w wymowie wszystkich mieszkańców Czarnogóry (a występują w wymowie niektórych użytkowników serbskiego, bośniackiego i chorwackiego) oraz nie tworzą par minimalnych. W każdym razie proponowany alfabet prezentuje się tak:

A     B     C     Č     Ć     D
DŽ    Đ     E     F     G     H
I     J     K     L     LJ    M
N     NJ    O     P     R     S
Š     Ś     T     U     V     Z
З     Ž     Ź

Język czarnogórski posiada też garstkę słów odmiennych od pozostałych trzech języków post-serbsko-chorwackich, np. „sjutra” (jutro), które w pozostałych trzech brzmi „sutra”, lub „nijesam” (nie jestem) a „nisam”.

Gdy sam odwiedzałem Bośnię kilka lat temu, właściwie tuż po „wymyśleniu” języka bośniackiego, nie mogłem nadziwić się etykietom po produktach spożywczych, detergentach, itp., na których napisy występowały zawsze we wspomnianych trzech językach; tłumaczenia nieraz różniły się kilkoma słowami, szykiem zdania oraz doborem słownictwa de facto synonimicznego. Osobiście popieram jednak dążenia Czarnogórców do niezależności i chylę czoła przed ich niepodległościowym zapałem. Mimo wszystko, gdy tak się zastanawiam, mam nadzieję, że za kilka lat nie doczekamy się powstania języka kosowskiego, hercegowińskiego, burgenlandzkiego, molizańskiego i wojwodińskiego, gdyż to nie byłoby już chyba przebudzenie narodów, a scementowanie etnicznych animozji, które dzielą narody byłej Jugosławii od bardzo dawna.


Za:
H. Dalewska-Greń: Języki słowiańskie. Warszawa, 2002.
http://de.wikipedia.org/wiki/Montenegrinische_Sprache
http://en.wikipedia.org/wiki/Montenegrin_language
http://pl.wikipedia.org/wiki/Język_serbsko-chorwacki
środa, 17 maja 2006
Kilka słów o języku maltańskim
Język maltański należy do języków semickich i jest najbliżej spokrewniony z językiem arabskim. Jako jedyny język semicki zapisywany jest alfabetem łacińskim. Jego wyjątkowość polega na ogromnej ilości zapożyczeń z języków romańskich (jak włoski, sycylijski, francuski) i germańskich (angielski), przy pełnym zachowaniu swojego semickiego charakteru.

Alfabet języka maltańskiego wygląda następująco:

A     B    
Ċ     D     E     F
Ġ     G     GĦ    H     Ħ     I
IE    J     K     L     M     N
O     P     Q     R     S     T
U     V     W     X     Ż     Z

Wymowa liter jest w zasadzie zgodna z oznaczeniami IPA, z pewnymi wyjątkami:

ċ
[tʃ], e [ɛ], ġ [], [ː]/[ħ], h [-]/[ħ], ie [iː]/[iɛ], q [ʔ], x [ʃ]/[ʒ], ż [z], z [ts].

W następnych publikacjach postaram się w sposób zupełnie amatorski, a to z braku dobrych źródeł informacji i niedostępnej na terenie Polski literatury, pokazać podstawowe mechanizmy rządzące językiem maltańskim, nierzadko przez pryzmat języka arabskiego. Dzisiaj tylko skromna pokazówka:

Bon
ġu [bonu] Dzień dobry (fr. bonjour)
Bonswa [bonswa] Dobry wieczór (fr. bonsoir)
Mer
ħba [mɛrħba] Cześć (ar. مرحبا /maraban/)
Ċaw [aw] Cześć (syc. ciau)
Skużi [skuzi] Przepraszam (wł. scusi)
Le [lɛ] Nie (ar. لا /lā/)
Grazzi [grats
ːi] Dziękuję (syc. grazii)
Mer
ħba fil-Wikipedija — Witaj w Wikipedii (ar. مرحبا في الويكيبيديا /maraban fī l-wīkībīdiyā/)


Za:
http://en.wikipedia.org/wiki/Maltese_language
http://aboutmalta.com/language/survival.htm
http://www.omniglot.com/writing/maltese.htm
16:27, qaanaaq87 , Malti
Link Dodaj komentarz »
czwartek, 11 maja 2006
« On » ou « l’on » ?
Dzisiaj dokonałem fascynującego odkrycia i postanowiłem podzielić się nim z moimi francuskojęzycznymi czytelnikami. Sprawa dotyczy zaimka on, który nieraz spotykany jest w niepojętej gramatycznie formie l’on. Dlaczego? Jakim prawem zaimek le pojawia się przed zaimkiem on? Czy inne zaimki dopełnieniowe też tak robią? Odpowiedź jest wręcz banalna: l’ przed zaimkiem on nie ma nic wspólnego z gramatyką. Skąd się zatem tam wzięło i kiedy należy je stosować?

Historycznie rzecz ujmując, l’on miało kiedyś wiele wspólnego z gramatyką. Od łacińskiego słowa homo i jego biernika hominem powstały odpowiednio starofrancuskie słowa on i homme. Dlatego wiele wieków temu l’on znaczyło dokładnie tyle, co dzisiejsze l’homme. Z czasem on stało się samodzielnym zaimkiem nieokreślonym. Podobną sytuację obserwujemy w językach germańskich; w języku duńskim odpowiednikiem francuskich homme i on są analogicznego pochodzenia mand i man.

Dzisiaj jednak l’ przed zaimkiem on pełni jedynie funkcję eufoniczną. Spotyka się je głównie w języku pisanym, bardziej oficjalnym, jako że l’on jest formą bardzo elegancką, trochę archaiczną. Oto przypadki, gdy l’on jest bardziej na miejscu niż on:

1. Aby uniknąć sąsiedztwa dwóch samogłosek, tzw. hiatusa. Dotyczy to zwłaszcza przypadków, gdy on następuje po wyrazach et, ou, , qui, quoi i si.
Sais-tu si l’on a demandé ? (si on powodowałoby spotkanie się dwóch samogłosek)
… et l’on a dit la vérité.

2. Po zaimkach que, lorsque i puisque aby uniknąć zbitki qu’on (brzmi jak bardzo wulgarne słowo con), zwłaszcza, jeśli następna sylaba zaczyna się na con- lub com-.
Lorsque l’on est arrivé … (zamiast brzydko brzmiącego lorsqu’on)
Il faut que l’on comprenne.

3. Czasem na początku zdania, aby nadać zdaniu bardziej oficjalny ton.
L’on ne sait jamais.

Jest także kilka przypadków, gdy lepiej zastosować on niż l’on:

1. Po zaimku dont. Dont on wymawia się z zachowaniem liaison i brzmi lepiej, niż dont l’on.
C’est un roman dont on dit beaucoup de bien.

2. Jeśli następny wyraz zaczyna się na literę L, aby uniknąć powtórzenia tych samych liter (aliteracji). Jest to reguła nadrzędna w stosunku do poprzedniej reguły o unikaniu zbitki samogłosek.
On se cultive quand on lit beaucoup. (l’on lit nie brzmi dobrze)
C’est une famille où on lit beaucoup. (où on jest już lepsze niż l’on lit)

Zaprezentowane reguły nie są obowiązkowe w języku francuskim, są jednak mniej lub bardziej respektowane i są rekomendowane dla stylu bardziej wyszukanego, oficjalnego, czy archaicznego. Użycie l’on, zwłaszcza na początku zdania, jest nierzadko wyrazem własnych preferencji, jak i zwykłego wyczucia dobrego smaku.


Za:
Y. Delatour, D. Jennepin, M. Léon-Dufour,
A. Mattlé-Yeganeh, B. Teyssier: Cours de civilisation française de la Sorbonne : Grammaire du français. Paris, 1991.
http://www.druide.com/points_de_langue_21.html
http://french.about.com/library/pronunciation/bl-lon.htm
poniedziałek, 08 maja 2006
Zaimki osobowe w języku japońskim
Język japoński nie posiada właściwie zamkniętego zbioru zaimków osobowych, jak to ma miejsce w języku polskim. Zaimki osobowe tworzy tu pewien otwarty zbiór słów, używanych w funkcji zaimków osobowych. Jak wiadomo, czasownik japoński nie odmienia się przez osoby, zatem najistotniejszą cechą japońskiego zaimka będzie stopień honoryfikatywności; zaimki używane potocznie nie będą mogły się połączyć z bardzo uprzejmą formą czasownika, i vice versa. Do najważniejszych zaimków osobowych należą:

わたくしども (私共) [watakushidomo] ja (bardzo uroczyście, formalnie)
わたくし (私) [watakushi] ja (uroczyście, formalnie)
わたし (私) [watashi] ja (neutralnie grzecznie)
こちら [kochira] ja (w rozmowie telefonicznej)
あたし [atashi] ja (używane tylko przez kobiety)
ぼく (僕) [boku] ja (poufale, używane głównie przez mężczyzn)
じぶん (自分) [jibun] ja (neutralnie, używane na ogół przez mężczyzn)
わし [washi] ja (poufale, używane głównie przez mężczyzn w dojrzałym wieku)
おれ (俺) [ore] ja (skrajnie poufale, używane głównie przez mężczyzn)
われ (我) [ware] ja (przestarzale, w języku literackim; w języku potocznym brzmi poufale)

わたくしども (私共) [watakushidomo] my (bardzo uroczyście, formalnie)
わたくしたち (私達) [watakushitachi] my (neutralnie grzecznie)
わたしたち (私達) [watashitachi] my (neutralnie grzecznie)
あたしたち [atashitachi] my (używane tylko przez kobiety)
ぼくたち (僕達) [bokutachi] my (poufale, używane głównie przez mężczyzn)
ぼくら (僕等) [bokura] my
(poufale, używane głównie przez mężczyzn)
おれたち (俺達) [oretachi] my (skrajnie poufale, używane głównie przez mężczyzn)
おれら (俺等) [orera] my (skrajnie poufale, używane głównie przez mężczyzn)
われたち (我達) [waretachi] my (przestarzale, w języku literackim; w języku potocznym brzmi poufale)
われら (我等) [warera] my (przestarzale, w języku literackim; w języku potocznym brzmi poufale)

W drugiej osobie liczby pojedynczej zaleca się stosowanie imion, nazwisk, tytułów z dołączeniem grzecznej partykuły [san] さん lub uniżnej partykuły [sama] 様. Do pozostałych zaimków drugiej osoby należą:

あなた [anata] pan, pani (niepoufale, neutralnie grzecznie)
そちら [sochira] pan, pani, ty (w rozmowie telefonicznej)
おたく (お宅) [otaku] ty (trochę poufale, używane w stosunku do osób niezbyt blisko znanych)
きみ (君) [kimi] ty
(poufale, używane głównie przez mężczyzn)
おまえ (お前) [omae] ty (bardzo poufale)
おめえ [omē] ty (skrajnie poufale, obraźliwie)
てめえ (手前) [tem
ē] ty (skrajnie poufale, obraźliwie)
きさま (貴様) [kisama] ty (skrajnie poufale, obraźliwie)

みなさま (皆様) [mina-sama] wy (grzecznie)
みなさん [mina-san] wy (jw., trochę mniej ceremonialnie)
先生方 [senseigata] wy (w stosunku do grupy osób tytułowanych za pomocą zaimka [sensei] 先生)

この方 [kono kata] pan, pani (grzecznie)
あの方 [ano kata] pan, pani (grzecznie, o osobie nieobecnej)
この人 [kono hito] pan, pani (trochę poufale)
あの人 [ano hito] pan, pani (trochę poufale, o osobie nieobecnej)
彼 [kare] on (skrajnie poufale)
彼女 [kanojo] ona (skrajnie poufale)

この方々 [kono katagata] panowie, panie, państwo (grzecznie)
あの方々 [ano katagata] panowie, panie, państwo (grzecznie, o osobach nieobecnych)
この人達 [kono hitotachi] panowie, panie, państwo (trochę poufale)
あの人達 [ano hitotachi] panowie, panie, państwo (neutralnie, o osobach nieobecnych)
彼ら (彼等)、彼達 [karera, karetachi] oni (skrajnie poufale)
彼女ら (彼女等)、彼女達 [kanojora, kanojotachi] one (skrajnie poufale)
皆さん [mina-san] panowie, panie, państwo (poufale, o większym gronie nieobecnych osób)
みんな (皆) [minna] panowie, panie, państwo (poufale, o większym gronie nieobecnych osób)

———————

Nie udało mi się oczywiście wyczerpać przebogatego zbioru japońskich zaimków osobowych. Spotkać można ponadto zaimki narratywne o funkcji anaforycznej, spotykane w tekstach pisanych, połączenia zaimków wskazujących z rzeczownikiem [hito] 人, tytuły, itd.


Za:
R. Huszcza, J. Majewski, M. Ikushima, J. Pietrow: Gramatyka japońska. Kraków, 2003.
http://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_pronouns
http://fr.wikipedia.org/wiki/Pronoms_personnels_japonais
sobota, 29 kwietnia 2006
Liczebniki główne w języku farerskim
Liczebnikiem farerskim rządzą generalnie identyczne prawa jak w przypadku innych języków skandynawskich; główną innowacją jest system dwudziestkowy do złudzenia przypominający ten występujący w języku duńskim.

 1 eitt      11 ellivu     30 tretivu
 2 tvey      12 tólv       40 fjøruti
 3 trý      
13 trettan    50 hálvtrýss
 4 fýra     
14 fjúrtan    60 trýss
 5 fimm     
15 fimtan     70 hálvfjerðs
 6 seks     
16 sekstan    80 fýrs
 7 sjey     
17 seytjan    90 hálvfems
 8 átta     
18 átjan     100 (eitt) hundrað
 9 níggju   
19 nítjan
10 tíggju   
20 tjúgu

Liczebniki powyżej dwudziestu tworzy się w sposób analogiczny do duńskiego, tj. najpierw jednostki, a dopiero potem dziesiątki:

ein og tjúgu (21)
tvey og tretivu (32)
átta og hálvfems (98)

Ktoś mógłby zapytać: skąd liczebniki powyżej dwudziestu mają tak nietuzinkowe nazwy? Jest to właśnie zasługa wspomnianego systemu dwudziestkowego. Ich oryginalne, archaiczne formy są o wiele dłuższe i o wiele wiecej mówiące, niż te dzisiejsze. Przeanalizujmy genezę liczebnika hálvtrýss. Jego pierwotna forma to hálvtrýsinstjúgu, którą po rozbiciu na czynniki pierwsze możemy rozumieć tak:

hálv- — pół
-trý- — trzy
hálvtrý- — trzy mniej pół (dwa i pół)
-sins- — razy
-tjúgu — dwadzieścia
hálvtrýsinstjúgu — dwa i pół razy dwadzieścia (pięćdziesiąt)

Tak samo możemy wytłumaczyć genezę pozostałych liczebników:

trýsinstjúgu — trzy razy dwadzieścia (sześćdziesiąt)
hálvfjerðsinstjúgu — trzy i pół razy dwadzieścia (siedemdziesiąt)
fýrsinstjúgu — cztery razy dwadzieścia (osiemndziesiąt)
hálvfemsinstjúgu — cztery i pół razy dwadzieścia (dziewięćdziesiąt)

W języku formalnym spotyka się ponadto formy analogiczne do pozostałych języków skandynawskich, tj. tríati, fimti, seksti, sjeyti/sjúti, áttati i níti. W ich wypadku jednostki następują po dziesiątkach, np. tríati tveir (32), fimti fýra (54). Nie zdołały póki co przeniknąć do języka mówionego, spotyka się je jednak w przekazach radiowych.


Za:
Z. S. Hansen, Höskuldur Þráinsson, J. í Lon Jacobsen, H. P. Petersen: Faroese. An Overview and Reference Grammar. Tórshavn, 2004.
W. B. Lockwood: An Introduction to Modern Faroese. Tórshavn, 1977.
piątek, 28 kwietnia 2006
« E dans l’O », c’est-à-dire Œ
Œ est une ligature ancienne des lettres O et E. Elle est une lettre additionnelle dans l’alphabet français ; en dictionnaires, quand on cherche des mots qui commencent à Œ, on doit les traiter comme les mots qui commencent par un O suivi par un E. La ligature parfois s’appelle ethel, surtout dans les textes anglais.

Malheureusement, ce temps-ci on rencontre la ligature de plus en plus rarement ; dans internet, dans journaux et de temps en temps en livres on utilise la combinaison OE. Est-ce qu’il y a seulement des raisons esthétiques pour écrire Œ au lieu d’OE ?


La réponse est : non. Les raisons sont purement linguistiques et orthographiques. Le premier groupe de mots qui s’écrivent par Œ sont les mots empruntés au latin. Dans les mots, on prononce Œ presque toujours comme [e]. Davantage, si un Œ suit un C, on le prononce comme S.

œnologie [enɔlɔʒi]
Œdipe [edip]

cœlacanthe [selak̃ɑt]


La prononciation [œ] est aussi très fréquente, mais elle est considérée très fautive. Malgré cela, il y a le deuxième groupe de mots où la prononciation [œ] est la seule prononciation correcte. Ce sont les mots hérités. Leur orthographe changea beaucoup durant les siècles, mais maintenant presque tous s’écrivent par ŒU. Ce sont par exemple :

cœur [kœʁ]
œuf [œf]

œil [œj]


Dans les syllabes ouvertes, ŒU on prononce [ø].

bœufs [bø]

vœu [vø]


Par contraste, il existe des mots écrits par OE qu’on prononce différent :

coexistence [kɔɛgzist̃ɑs]
moelleux [mwalø]

coercitif [kɔɛʁsitif]


La conclusion est claire : Œ n’est pas OE et on ne doit pas les confondre. Alors faudrait-il peut-être changer les claviers français pour qu’on puisse écrire Œ dans tous nos textes ?



D’après :
http://en.wikipedia.org/wiki/French_phonology
http://fr.wikipedia.org/wiki/Ligature_(typographie)

http://fr.wikipedia.org/wiki/
Œ
http://www.druide.com/points_de_langue_15.html
czwartek, 27 kwietnia 2006
Š i Ž po fińsku
Standardowy fiński alfabet składa się z klasycznego alfabetu łacińskiego okrojonego z kilku liter oraz liter Ä i Ö, umieszczonych, jak w alfabecie szwedzkim, na końcu. Specyficzne miejsce w afabecie fińskim zajmują litery Š i Ž, obie wymawiane jako [ʃ], a niekiedy nawet jako [s]. Pojawiają się tylko w kilku wyrazach obcych oraz w transliteracji cyrylicy, lecz na próżno ich szukać w gazetach, na fińskich klawiaturach, a nawet w niektórych książkach. Dlaczego tak się dzieje?

Prawdopodobnie wszystko przez właśnie fińskie klawiatury. Obecnie masowo rozpowszechnia się „wygodna” pisownia SH i ZH, która nie dość, że jest niepoprawna ortograficznie, to jeszcze pogwałca podstawową zasadę fińskiej ortografii, która głosi, że jedna litera reprezentuje jeden dźwięk. W języku fińskim występują słowa, takie jak ihmishenki i mieshän, gdzie S i H wymawiane są oddzielnie.

Na zakończenie wspomnę, że w słownikach S i Š oraz Z i Ž traktowane są jako oddzielne litery, tak więc aby znaleźć w słowniku słowo šakki, trzeba minąć wszystkie wyrazy na S i znaleźć spis słów zaczynających się na Š. Oburzające jest, że z powodów technicznych znaczna część społeczeństwa zmuszana jest do niestosowania się do zasad ortografii swojego języka — to technika powinna wyjść im naprzeciw i dać możliwości pełnej realizacji ortografii. Bez poważnych zmian się nie obejdzie — nawet fińska wersja MS Word podkreśla na czerwono słowo Azerbaidžan, uznając Azerbaidzhan za jedyną poprawną pisownię. I jak tu wierzyć filologom?


Za:
A. Räikkälä, P. Saukkonen: Finnish orthography and the characters š and ž. Helsinki, 1998.
18:07, qaanaaq87 , Suomi
Link Komentarze (2) »
 
1 , 2